Waar verblijven kikkers en padden in de winter? Overwintering van amfibieën in de natuurtuin

Het belangrijkste in het kort

• Land vóór water: De meerderheid van de inheemse amfibieën overwintert niet in de vijver, maar op vorstvrije plekken op het land.
• Structuur is bescherming: Een houtbult, wortelholtes en bladerlagen dienen als isolerende winterverblijven.
• Rust bewaren: Verstoor winterrustplaatsen niet en vermijd trillingen bij de vijver (bijv. door ijs kapot te slaan).
• Vallen voorkomen: Kelderschachten en putten vormen vaak een dodelijke val en moeten worden afgeschermd.

De wintertuin oogt vaak stil, maar onder het oppervlak vindt een fascinerende overlevingsstrijd plaats. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, brengen amfibieën de koude maanden niet standaard door in de modder van de tuinvijver. Als koudbloedige dieren verlagen ze hun stofwisseling tot een minimum en zijn ze afhankelijk van externe schuilplaatsen om niet te bevriezen. Hier lees je waar kikkers, padden en salamanders zich werkelijk ophouden en hoe je jouw natuurtuin amfibievriendelijk de winter door helpt.

Aan land in plaats van onder water: de strategie van de meerderheid

Voor de meeste inheemse amfibieënsoorten – waaronder de gewone pad, bijna alle salamandersoorten en veel kikkers – is de vijver in de winter geen verblijfplaats. Ze zoeken bescherming op het land. Het doel is om plekken te vinden die vorstvrij zijn, maar koel en vochtig genoeg om uitdroging te voorkomen.

Typische winterverblijven op het land zijn:

• Diepe wortelholtes van oude bomen.
• Verlaten gangetjes van knaagdieren en muizenholen.
• Spleten in stapelmuurtjes.
• Dichte bladerhopen en een houtbult.

De uitzondering: de bruine kikker

Enkele specialisten, zoals de bruine kikker (Rana temporaria) of soms de groene kikker, kunnen daadwerkelijk in het water overwinteren. Zij blijven op de bodem van de vijver. Omdat hun longfunctie tijdens de winterslaap stilstaat, ademen ze uitsluitend via de huid (huidademhaling). Ze nemen de in het koude water opgeloste zuurstof direct op. Dit werkt echter alleen als de vijver diep genoeg is en niet volledig bevriest of zuurstofarm wordt.

Zo creëer je veilige winterverblijven

Om de biodiversiteit in de tuin te ondersteunen, moeten er structuren worden aangelegd die natuurlijke overwinteringsplekken nabootsen. Ecologie gaat hierbij voor een "opgeruimde" uitstraling.

1. Hout en bladeren laten liggen

Verwijder in de herfst niet al het organische materiaal. Stapel bladeren en takken tot hopen, bij voorkeur op windbeschutte plekken onder heggen of bomen. Leg zwaardere takken of hout als "deksel" bovenop. Dit voorkomt dat de wind de bladeren wegblaast en creëert stabiele, isolerende holtes aan de binnenkant.

2. De vijver: diepte en rust

Als amfibieën in de vijver overwinteren, is een waterdiepte van minimaal 80 tot 100 cm essentieel. Alleen zo blijft er een zone van circa 4 °C op de bodem behouden (dichtheidsanomalie van water).

Belangrijke regels voor de wintervijver:

• Niet schoonmaken: Verwijder in de winter geen slib om de rustende dieren niet te wekken of te verwonden.
• Ijs niet kapotslaan: De drukgolven door slagen op het ijs kunnen de gevoelige zintuigen van de dieren beschadigen en de winterslaap verstoren. Veeg in plaats daarvan voorzichtig sneeuw weg zodat er licht bij de waterplanten kan komen voor zuurstofproductie, of gebruik een ijsvrijhouder.
• Geen chemie: Gebruik geen algenbestrijders of andere chemische middelen.

3. Dodelijke vallen beveiligen

Kelderschachten, lichtschachten en putten zijn voor trekkende amfibieën vaak een eindstation. Ze vallen erin en drogen uit of bevriezen.

• Preventie: Dek schachten af met fijnmazige roosters.
• Redding: Installeer in open schachten een "reddingshelling" (een eenvoudige, ruwe plank), zodat dieren zelfstandig weer naar buiten kunnen klimmen.

Overwinteringsstrategieën vergeleken

Een natuurtuin die in de winter "rommelig" oogt, is vanuit biologisch oogpunt een perfect gestructureerde leefomgeving. Door deze nissen te tolereren en te bevorderen, help je de amfibieënpopulatie de winter door naar het komende voorjaar.

Veelgestelde vragen (Kort & Bondig)

Waar overwinteren kikkers in de tuin?

Meestal op het land in vorstvrije schuilplaatsen zoals muizengangen, houtbulten of onder bladeren. Slechts enkele soorten, zoals de bruine kikker, overwinteren in het water.

Hoe diep moet een vijver zijn voor overwintering?

Een minimale diepte van 80 tot 100 cm is nodig zodat het water op de bodem niet bevriest en een stabiele temperatuur van circa 4 °C behoudt.

Mag ik in de winter het ijs op de vijver kapotslaan?

Nee. De drukgolven verstoren de winterslaap van de dieren ernstig. Gebruik een ijsvrijhouder of veeg voorzichtig sneeuw weg om licht door te laten.

Ademen kikkers onder water?

Ja, tijdens de winterslaap verlagen ze hun stofwisseling drastisch en nemen ze de in het water opgeloste zuurstof direct op via hun huid.

Wat te doen tegen kikkers in de kelderschacht?

Beveilig lichtschachten met fijnmazige roosters of installeer een uitstaphulp (bijv. een ruwe plank), zodat dieren die erin vallen weer kunnen ontsnappen.

Verder lezen

• Een winterverblijf voor amfibieën bouwen: vorstvrije hulp
• Amfibieën laten overwinteren in de tuin: Vorstvrije schuilplaatsen voor padden en salamanders
• Een stapelmuur bouwen voor de vroedmeesterpad: handleiding
• Egels laten overwinteren in de tuin: een perfect winterverblijf van natuurlijke materialen
• Gewone padden in de tuin: vestigen, ondersteunen en beschermen