Van eenling tot plaag: De metamorfose van de treksprinkhaan

Beelden van enorme zwermen insecten die de lucht verduisteren en hele oogsten vernietigen, zijn bekend. Deze destructieve zwermen bestaan echter vaak uit insecten die het grootste deel van hun leven onopvallend en vreedzaam als eenling doorbrengen. In dit artikel wordt de metamorfose van de treksprinkhaan toegelicht, de biologische mechanismen erachter verklaard en de betekenis voor de biodiversiteit in de tuin in Nederland besproken.

Het belangrijkste in het kort

• Fase-polymorfisme: Treksprinkhanen kunnen hun uiterlijk en gedrag drastisch veranderen, afhankelijk van de populatiedichtheid.
• Serotonine als trigger: Fysiek contact tussen de dieren veroorzaakt een hormonale kettingreactie die de zwermdrang activeert.
• Ecologische context: In Nederland zijn sprinkhanen primair nuttige schakels in de voedselketen en vormen zij geen gevaar voor de landbouw.

Het geheim van de twee gezichten

Het fenomeen waarbij één soort twee totaal verschillende verschijningsvormen kan aannemen, wordt in de biologie fase-polymorfisme genoemd (veelvormigheid afhankelijk van de levensfase). De bekendste soort die dit gedrag vertoont, is de Europese treksprinkhaan (Locusta migratoria), die ook in warmere regio's van Centraal-Europa voorkomt.

In de solitaire fase (eenlingfase) zijn de dieren meestal groen of bruin gekleurd om in het gras gecamoufleerd te zijn. Ze vermijden soortgenoten en bewegen zich langzaam. Wanneer de populatie echter door gunstige weersomstandigheden sterk toeneemt en de dieren dicht op elkaar komen te zitten, veranderen ze. Het voortdurend aanraken van de achterpoten door soortgenoten activeert in het zenuwstelsel van de larven de afgifte van serotonine (een neurotransmitter). Binnen enkele uren verandert hun gedrag: ze zoeken de nabijheid van de groep op. Na de volgende vervelling is ook hun uiterlijk veranderd; ze bevinden zich dan in de gregaire fase (zwermfase).

Vergelijking van de fasen bij de treksprinkhaan (Locusta migratoria)

De situatie in Nederland

In Nederland is er geen sprake van sprinkhanenplagen. De klimatologische omstandigheden maken het voor de Europese treksprinkhaan (Locusta migratoria) zelden mogelijk om de kritieke massadichtheid voor zwermvorming te bereiken. Door klimaatverandering is echter wel een uitbreiding van warmteminnende soorten waarneembaar.

In de tuin komen vaker de grote groene sabelsprinkhaan (Tettigonia viridissima) of de gewone veldsprinkhaan (Chorthippus brunneus) voor. Deze soorten behoren weliswaar tot de orde van de rechtvleugeligen (Orthoptera), maar vertonen geen uitgesproken fase-polymorfisme zoals de echte treksprinkhanen. Ze zijn waardevolle onderdelen van het ecosysteem in de tuin. Als jager eet de grote groene sabelsprinkhaan (Tettigonia viridissima) bijvoorbeeld bladluizen en andere kleine insecten, terwijl hij zelf dient als belangrijke eiwitbron voor vogels zoals de spreeuw (Sturnus vulgaris).

De waarde van diversiteit

Hoewel de metamorfose naar de zwermfase in de landbouw wordt gevreesd, toont het de enorme aanpassingskracht van de natuur. Een zwerm is een overlevingsstrategie: wanneer voedsel op één plek schaars wordt, maakt de transformatie het ontsluiten van nieuwe leefgebieden mogelijk. Sprinkhanen in de tuin moeten daarom niet als plaag worden gezien, maar als indicatoren voor een gezonde natuur. Een hoge dichtheid aan veldsprinkhanen (Acrididae) trekt egels (Erinaceus europaeus) en gewone padden (Bufo bufo) aan, die welkome gasten zijn in een natuurlijke tuin.

Praktische tips voor de tuin

1. Grasland laten staan: Maai niet het hele gazon tegelijk. Laat delen met hoog gras staan, zodat soorten zoals de grote gouden sprinkhaan (Chrysochraon dispar) een leefgebied vinden.
2. Droge biotopen creëren: Veel sprinkhaansoorten hebben open zandplekken (een open zandbiotoop voor grondnestelende wilde bijen en andere insecten) nodig voor het afzetten van eieren. Een kleine hoop zand en stenen op een zonnige plek is ideaal.
3. Geen biociden: Chemische bestrijdingsmiddelen doden niet alleen plagen, maar vernietigen ook de voedselbronnen voor nuttige insecten en hun natuurlijke vijanden.
4. Waarneming in de nazomer: Gebruik de warme avonden in augustus om te luisteren naar de stridulatie (geluidsproductie door het wrijven van vleugels of poten). Elke soort heeft een eigen gezang.
5. Diversiteit bevorderen: Plant inheemse wilde bloemen zoals de knoopkruid (Centaurea jacea) om een breed spectrum aan insecten te ondersteunen die het ecologisch evenwicht bewaren.

De metamorfose van de treksprinkhaan herinnert eraan hoe gevoelig levende wezens reageren op hun omgeving. Door diversiteit in de tuin toe te laten, wordt bijgedragen aan het behoud van het natuurlijk evenwicht.

FAQ - Veelgestelde vragen

Vraag: Kunnen de sprinkhanen in mijn tuin een plaag worden? Antwoord: Nee. De in Nederland inheemse soorten vormen geen destructieve zwermen. Het zijn nuttige insecten die dienen als voedsel voor vogels.

Vraag: Waarom veranderen treksprinkhanen van kleur? Antwoord: De kleur dient in de zwermfase als waarschuwingssignaal voor vijanden en is het gevolg van een hormonale verandering door een hoge populatiedichtheid.

Vraag: Eten sprinkhanen mijn sierplanten kaal? Antwoord: De meeste inheemse soorten eten grassen of jagen op andere insecten. Grote schade aan sierplanten is in natuurlijke tuinen uiterst zeldzaam.

Vraag: Wat veroorzaakt precies de verandering in een zwermdier? Antwoord: Mechanische prikkels aan de achterpoten door te veel soortgenoten leiden tot de afgifte van serotonine, wat het gedrag en uiterlijk radicaal verandert.

Hoofdartikel: Zwermgedrag in de natuur: Overlevingsstrategie en betekenis voor de tuin

Verder lezen

• Zwermgedrag in de natuur: overlevingsstrategie en betekenis voor de tuin
• Besluitvorming zonder leider: Collectieve intelligentie bij honingbijen
• Bionica in de robotica: Technische innovatie naar het voorbeeld van de natuur
• De architectuur van angst: hoe vissenscholen roofdieren in verwarring brengen
• Precisie aan de avondhemel: De wiskundige geheimen van spreeuwenzwermen