Wilde bijen in je eigen tuin bevorderen: een paradijs voor kleine bestuivers creëren

In het voorgaande hoofdartikel heb je geleerd dat soortenbescherming niet begint in verre regenwouden, maar een directe taak is vlak voor je eigen terrasdeur. Terwijl de bescherming van prominente zoogdieren vaak abstract blijft, kun je de biologische diversiteit – dat wil zeggen de variatie van alle levende organismen en ecosystemen – in je eigen tuin direct versterken. Een bijzondere focus ligt daarbij op wilde bijen. In Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland (DACH-regio) komen meer dan 600 verschillende soorten wilde bijen voor, waarvan meer dan de helft op de Rode Lijst van bedreigde soorten staat.

Het belangrijkste in het kort

• Specialisatie begrijpen: Veel wilde bijen zijn oligolectisch (gespecialiseerd op bepaalde plantenfamilies) en hebben daarom noodzakelijk inheemse flora nodig.
• Nestplaatsen veiligstellen: Ongeveer 75 procent van de soorten nestelt in de bodem; een klassiek insectenhotel dekt slechts een fractie van de behoeften.
• Jaarrond aanbod: Vanaf de eerste warme dagen in maart tot diep in de herfst moet een ononderbroken voedselaanbod van stuifmeel en nectar beschikbaar zijn.

De levenswijze van solitaire bestuivers

Anders dan de honingbij (Apis mellifera) leven de meeste wilde bijen solitair. Dat betekent dat elk vrouwtje in haar eentje voor het broed zorgt, zonder steun van een kolonie. Vakmensen maken bovendien onderscheid tussen polylectische soorten, die stuifmeel bij veel verschillende planten verzamelen, en gespecialiseerde soorten. Als je de soortenrijkdom wilt bevorderen, moet je vooral de behoeften van de specialisten kennen.

Een essentiële factor is de beschikbaarheid van voedsel in de tijd. De gehoornde metselbij (Osmia cornuta) verschijnt al bij temperaturen vanaf ongeveer 10 graden Celsius in maart. Op dat moment is zij aangewezen op vroegbloeiers zoals de boswilg (Salix caprea). Ontbreken deze, dan verhongert de generatie voordat ze eieren kan leggen. In de hoogzomer zijn daarentegen soorten actief zoals de klokjesbij (Chelostoma rapunculi), die vrijwel uitsluitend op klokjes (Campanula) te vinden is.

Leefgebieden in de tuin vormgeven

Een tuin voor wilde bijen heeft structuur nodig. Alleen een nesthulp uit het tuincentrum ophangen is vaak onvoldoende, omdat veel van deze producten slecht afgewerkt zijn (bijvoorbeeld met rafelige boorgaten die de vleugels van de dieren verwonden).

In de onderstaande tabel vind je een overzicht van soorten die in de DACH-regio voorkomen en hun specifieke eisen aan nestplaats en voedsel:

Het belang van dood hout en open bodem

Om wilde bijen duurzaam te helpen, moet je je gevoel voor orde in de tuin opnieuw definiëren. Dood hout – dus afgestorven takken of boomstammen – is geen afval, maar een essentieel bouwelement van de natuur. Veel soorten gebruiken de gangen van houtbewonende keverlarven als kraamkamer. Net zo belangrijk is de zogenaamde zandnestplek – een open zandbiotoop voor grondnestelende wilde bijen. Het gaat om een kunstmatig aangelegde oppervlakte met ongewassen, ruw, mineraal zand. Omdat het merendeel van onze wilde bijen in de bodem leeft, zijn zulke open, zonnige plekken van levensbelang.

Praktische stappen voor de uitvoering

1. Inheemse vaste planten planten: Vervang exotische sierplanten zoals gevulde dahlia's of forsythia's door inheemse wilde vaste planten. Gevulde bloemen bieden geen voedsel, omdat hun meeldraden zijn omgevormd tot kroonbladeren.
2. Zandnestplek aanleggen: Graaf een kuil van ongeveer 40 centimeter diep op een zonnige plek en vul deze met ongewassen zand. Dit laat zich verdichten, zodat de graafgangen van de bijen niet instorten.
3. Plantenstengels laten staan: Veel wilde bijen overwinteren in holle of merg bevattende stengels van toorts (Verbascum) of braam (Rubus). Snoei deze pas in het late voorjaar, wanneer de nieuwe generatie is uitgekomen.
4. Waterpunt aanbieden: Een ondiepe schaal met stenen of mos stelt de dieren in staat veilig water op te nemen, dat ze deels voor de nestbouw (opweken van leem) nodig hebben.
5. Geen pesticiden gebruiken: Insecticiden doden niet alleen plagen, maar schaden het zenuwstelsel van wilde bijen en leiden vaak tot sterfte of verlies van oriëntatievermogen.

Door deze gerichte maatregelen verander je jouw tuin in een stapsteen-biotoop – een netwerk van leefgebieden dat bedreigde soorten de kans geeft om zich in het cultuurlandschap opnieuw te verspreiden. Soortenbescherming is een optelsom van vele kleine, wetenschappelijk onderbouwde beslissingen die je elke dag in je tuin neemt.

Veelgestelde vragen

Steken wilde bijen mensen?

Wilde bijen zijn uiterst vreedzaam. Hun angel is meestal te zwak om de menselijke huid te doorboren; ze verdedigen geen honingvoorraden.

Wat is het verschil tussen stuifmeel en nectar?

Nectar is een suikerhoudende vloeistof voor de energievoorziening van de volwassen bij. Stuifmeel is eiwitrijk bloemenpoeder dat uitsluitend dient voor het grootbrengen van de larven.

Waarom zijn gevulde bloemen waardeloos?

Bij gevulde bloemen zijn de meeldraden omgevormd tot kroonbladeren. De bij vindt er noch stuifmeel noch toegang tot nectar en verhongert ondanks de bloemenpracht.

Hoe herken ik een goede nestgelegenheid?

Goede nesthulpen hebben gladde boorgaten in langshout (niet in kops hout), gebruiken natuurlijke materialen zoals riet en vertonen geen scheuren of splinters.

Hoofdartikel: Soortenbescherming begint voor de deur: waarom we onze focus moeten veranderen