Naturkompass: zes wilde planten tegen het zomerse bloeigat voor wilde bijen

Samenvatting: In de hoogzomer vliegen veel hommels en wilde bijen, terwijl het bloemenaanbod in veel tuinen en landschappen al krimpt. Dit artikel legt uit waarom dat bloeigat ontstaat, stelt zes wilde planten met een lange of late bloei voor en laat zien hoe je jouw tuin met eenvoudige leefgebieden tot een betrouwbare voedsel- en nestplaats maakt.

Waarom er in de hoogzomer een bloeigat ontstaat

In mei en juni lijkt een natuurtuin vaak een bloemenzee. In augustus moet je vaak beter kijken. De insectenwereld is intussen niet rustiger geworden: hommelvolken zijn in de hoogzomer het grootst, en veel solitaire wilde bijen vliegen tot in de late zomer. Solitair betekent: deze bijen leven niet in een volk, maar elk vrouwtje legt een eigen nest aan. Ze hebben dan stuifmeel en nectar nodig. Stuifmeel levert eiwit voor de larven, nectar suiker voor de vlieg-energie van de volwassen dieren.

Als graslanden gemaaid zijn en vroege zomerbloeiers verdrogen, daalt het aanbod terwijl de vraag blijft stijgen. De YouTube-beschrijving van Gartenexpedition beschrijft precies die verschuiving: het aantal bijen kan in de hoogzomer hoog zijn, terwijl de beschikbare bloemenbronnen schaars worden. De daar genoemde onderzoeken van Harris et al. (2024) en Bishop et al. (2024) heb ik niet zelf ingezien; ze zijn aan het einde als niet-geverifieerd gemarkeerd.

Een natuurtuin draait dus niet alleen om maximale bloemenweelde in mei. Het gaat om het hele jaar: bloemen van het voorjaar tot in de herfst. Naturkompass verbindt dit soort relaties tussen planten, dieren en leefgebieden met wetenschappelijke verwijzingen en kan je helpen bij de keuze.

De volgende bloeitijden hebben betrekking op Duitsland en Midden-Europa. In hoger gelegen gebieden of in andere regio's kunnen ze later beginnen of korter duren.

Zes planten die het bloeigat overbruggen

1. Slangenkruid (Echium vulgare)

Slangenkruid is een goede keuze voor droge, zonnige standplaatsen. Het bloeit van de vroege zomer tot ver in de late zomer en levert stuifmeel en nectar. Vooral hommels bezoeken het graag. De videobeschrijving verwijst daarvoor naar Rademaker et al. (1997), die het bezoekgedrag van hommels aan slangenkruid met het nectaraanbod in verband brengen. Ook dit onderzoek heb ik niet in de volledige tekst gecontroleerd.

2. Blauwe knoop (Succisa pratensis)

Wanneer veel graslandplanten al zijn uitgebloeid, begint de blauwe knoop pas echt te bloeien. De hoofdbloeitijd ligt in de late zomer en loopt vaak tot in september. De bloemen worden gebruikt door bijen, vlinders en andere insecten. Voor laat gemaaide, natuurlijke graslandgedeelten is de plant een bijzonder interessante aanvulling.

3. Gewone waterranonkel (Ranunculus aquatilis)

De waterranonkel brengt bloei naar een heel ander niveau. De witte bloemen staan boven het wateroppervlak en breiden daarmee het bloemenaanbod uit tot voorbij het perk. De videobeschrijving wijst er ook op dat natuurtuinen profiteren van samenhangende leefgebieden: perken, zoomvegetaties, graslanden, bosranden en waterpartijen horen bij elkaar. Als je een tuinvijver hebt, kun je de waterranonkel als bloeiende waterplant toevoegen. Naturkompass benadrukt dat natuurvijvers visvrij moeten blijven; goudvissen horen dus niet in een natuurvijver thuis.

4. Koninginnenkruid (Eupatorium cannabinum)

Koninginnenkruid wordt in de videobeschrijving als een van de belangrijkste hoogzomerplanten genoemd. De grote bloeiwijzen bieden veel insecten tegelijk ruimte en vormen een aaneengesloten landingsplek. Bijen, hommels en talrijke vlinders maken er gebruik van, terwijl op andere plekken vaak al nauwelijks bloemen staan. Juist in het bloeigat van de hoogzomer wordt de plant zo een betrouwbaar anker.

5. Speerdistel (Cirsium vulgare)

Speerdistels worden in de tuin veel te vaak verwijderd. Toch kunnen distels buitengewoon rijke nectarbronnen zijn. De videobeschrijving noemt Cirsium vulgare als voorbeeld met een bijzonder hoge nectarproductie en verwijst daarvoor naar de British Ecological Society. Deze bron heb ik niet gecontroleerd. Hommels, wilde bijen, zweefvliegen en vlinders bezoeken de bloemen. Als er ruimte is, loont het de moeite om ten minste één speerdistel bewust te laten staan.

6. Bonus: Heggenrank (Bryonia dioica)

De heggenrank laat zien dat een plantensoort niet zo veel mogelijk bloembezoekers hoeft te hebben om ecologisch belangrijk te zijn. De heggenrankzandbij (Andrena florea) is op dit plantengeslacht gespecialiseerd: de vrouwtjes verzamelen stuifmeel bijna uitsluitend aan heggenranken. In vaktermen heet dat oligolektisch. Volgens de videobeschrijving wordt Bryonia dioica daarnaast door andere bijensoorten bezocht; daarvoor wordt verwezen naar de RHS, een bron die ik niet heb ingezien.

Zo maak je van je tuin een natuurtuin met een voedselweb

Een enkele bloemenstrook is niet genoeg als wilde bijen geen nestgelegenheid vinden. Vul bloeiende planten daarom aan met eenvoudige leefgebieden die je één keer aanlegt en daarna grotendeels met rust laat.

Stap 1: Observeer de bloeiperiodes in je tuin

Maak een lijst: welke planten bloeien bij jou in welke maand? Als je bijvoorbeeld veel voorjaarsbloeiers hebt maar in augustus weinig, pak je dat precies daar aan. Een eenvoudige tabel is genoeg. Zo voorkom je dat je nog meer vroege zomerbloeiers koopt terwijl het gat bij jou later in het jaar ligt.

Stap 2: Maak een sandarium voor bodemnestelende wilde bijen

Volgens Naturkompass nestelt ongeveer 75 procent van de inheemse wilde bijensoorten in de bodem. Een sandarium is een kunstmatig aangelegd, open leefgebied van zand, stenen en wat dood hout. Naturkompass beveelt een zuidkant in de volle zon aan, met planten als slangenkruid of tijm in de omgeving.

Stap 3: Laat dood hout en afgestorven stengels staan

Dood hout is volgens Naturkompass een van de soortenrijkste leefgebieden in de tuin, belangrijk voor talrijke kevers, schimmels en korstmossen. Verdroogde plantenstengels zijn op hun beurt belangrijk voor bovengronds nestelende wilde bijen. Ruim stengels en takresten daarom niet in de herfst volledig op, maar laat ze waar mogelijk de hele winter staan. In het voorjaar kun je ze afknippen zodra de nieuwe planten opkomen.

Stap 4: Neem een natuurvijver op als onderdeel van het systeem

Een visvrije natuurvijver is volgens Naturkompass een belangrijk leefgebied voor amfibieën en libellen en dient insecten als drinkplek. Als je een vijver hebt, kun je de waterranonkel als bloeiende waterplant toevoegen. Goudvissen moet je daar niet uitzetten – voor een natuurvijver is dat de verkeerde keuze.

Plantenvergelijking in één oogopslag

De tabel is gebaseerd op de videobeschrijving; de daarin genoemde primaire bronnen heb ik niet volledig gecontroleerd.

Beperkingen en bronverantwoording

Dit artikel steunt op de videobeschrijving van Gartenexpedition en op openbare inhoud van Naturkompass. Ik heb de in de videobeschrijving genoemde primaire studies niet zelf ingezien. Daarom staan er hier uitspraken als 'volgens de videobeschrijving'. Als je voor een eigen project betrouwbare literatuur nodig hebt, gebruik dan de onderstaande originele titels en verifieer ze in de vakdatabanken.

De bloeiperiodes zijn opgegeven voor Duitsland en Midden-Europa. Lokale weersomstandigheden, hoogteligging en onderhoud kunnen ze verschuiven. Een enkele plant vervangt geen heel leefgebied. Wilde bijen en hommels profiteren vooral van het samenspel van bloemen, nestplaatsen, structuurrijke hoeken en een tuin zonder pesticiden en turfhoudende substraten.

Veelgestelde vragen

Moet ik alle zes planten aanplanten?

Nee. Belangrijker dan het aantal is dat bij jou zoveel mogelijk seizoenen aan bod komen. In een kleine tuin kun je beginnen met slangenkruid, blauwe knoop en koninginnenkruid en kijken welke insecten daadwerkelijk komen.

Is de speerdistel echt onmisbaar?

Nee, geen enkele plant is onmisbaar. In natuurvriendelijke tuinen met wat ruimte is het echter een zeer waardevolle voedselbron. Je kunt ten minste één plant op een ongestoorde plek laten staan en zo de bloei in de hoogzomer verlengen.

Bronnen en verdere verwijzingen

1. Naturkompass – Wetenschappelijk onderbouwde tuinkennis
2. Gartenexpedition – Webwinkel
3. YouTube-beschrijving: Deze 5 planten redden wilde bijen door de hoogzomer

De volgende literatuurverwijzingen komen uit de YouTube-beschrijving en zijn voor dit artikel niet in de volledige tekst ingezien. Ze moeten als niet-geverifieerd worden beschouwd:

4. Harris et al. (2024): Seasonal variation in floral resource availability and pollinator demand. Biological Conservation.
5. Bishop et al. (2024): Bees go up, flowers go down – saisonale Ressourcenlimitierung bei Hummeln und solitären Wildbienen.
6. Rademaker et al. (1997): Pollen dynamics of bumble-bee visitation on Echium vulgare. Functional Ecology.
7. British Ecological Society: Onderzoeken naar de hoge ecologische waarde van Cirsium-soorten voor bestuivers.
8. Wood et al. (2017): Providing foraging resources for solitary bees on farmland. Journal of Applied Ecology.
9. RHS: Specialist bees and Bryonia dioica / Andrena florea.