Winterverblijven creëren: Egels en gewone padden veilig de winter doorhelpen

In de voorgaande tuinrondgang is al besproken hoe waardevol dood hout en late bloeiers zijn voor het ecosysteem in november. Terwijl insecten zoals het vliegend hert (Lucanus cervus) in diepere aardlagen of in boomstronken overwinteren, staan twee bekende tuinbewoners nu voor een existentiële uitdaging: de egel (Erinaceus europaeus) en de gewone pad (Bufo bufo).

Om deze dieren in Nederland te helpen overleven, is het niet voldoende om de tuin simpelweg met rust te laten. Begrip van hun biologische behoeften tijdens het koude seizoen maakt het mogelijk om gerichte structuren te creëren die bepalend zijn voor het succes van hun overwintering.

Het belangrijkste in het kort

• Stofwisselingsaanpassing: Egels houden een echte winterslaap, waarbij de lichaamstemperatuur drastisch daalt, terwijl gewone padden in een winterstarheid raken, waarbij ze volledig afhankelijk zijn van de buitentemperatuur.
• Structuurrijkdom: Een opgeruimde tuin is onherbergzaam; hopen van bladeren, takken en stenen zijn als isolatielaag van levensbelang.
• Rust: Eenmaal ingenomen verblijven mogen tot het voorjaar (maart/april) onder geen beding worden verplaatst of geopend.

Fysiologische verschillen tijdens de overwintering

Voordat praktische maatregelen worden genomen, is het belangrijk om de verschillende strategieën van deze soorten te begrijpen. De egel (Erinaceus europaeus) behoort tot de heterotherme zoogdieren. Dit betekent dat hij zijn lichaamstemperatuur actief kan verlagen om energie te besparen. Tijdens de winterslaap daalt zijn hartslag van ongeveer 200 naar minder dan tien slagen per minuut. Zijn overleving hangt in grote mate af van de vetlaag die hij in de herfst heeft opgebouwd door het eten van loopkevers (Carabidae) en regenwormen (Lumbricidae).

De gewone pad (Bufo bufo) daarentegen is een poikilotherm dier, oftewel koudbloedig. Hij kan zijn lichaamswarmte niet zelf reguleren. Als de omgevingstemperatuur daalt, vertraagt zijn gehele organisme tot een winterstarheid. In deze toestand verbruikt hij nauwelijks energie, maar is hij volledig weerloos tegen vorst. Hij zoekt daarom plekken op die diep genoeg in de bodem of onder massieve isolatielagen liggen om bevriezing te voorkomen.

Vergelijking van de winterverblijven

In de onderstaande tabel staan de specifieke eisen van beide soorten voor hun rustplaats:

Strategieën voor het creëren van leefgebieden

Om beide soorten in de tuin te ondersteunen, moeten verschillende microbiotopen (kleinschalige leefgebieden) worden aangelegd. Het blad van inheemse loofbomen speelt hierbij een centrale rol. Bijzonder geschikt is het blad van de beuk (Fagus sylvatica) of de zomereik (Quercus robur), omdat deze bladeren door hun hoge looistofgehalte slechts langzaam vergaan en daardoor langdurig een losse, isolerende luchtlaag vormen.

Het belang van blad- en takkenhopen

Een egel heeft voor zijn nest een enorme hoeveelheid droog materiaal nodig. Hij bouwt hiervan een bolvormige structuur die hem als een thermoskan omsluit. Dit kan worden ondersteund door op een windbeschutte plek in de tuin – bijvoorbeeld onder een haag van hazelaar (Corylus avellana) – een grote hoop takken op te stapelen en deze af te dekken met een dikke laag bladeren. Om te voorkomen dat de wind de bladeren wegblaast, kunnen er enkele zwaardere takken van de fijnspar (Picea abies) bovenop worden gelegd.

Voor de gewone pad zijn dergelijke hopen ook aantrekkelijk, al zoekt deze eerder contact met de bodem. De pad graaft zich vaak in de losse aarde onder het blad in of gebruikt bestaande gangen van woelratten (Arvicola terrestris). Een steenhoop die is vermengd met aarde en bladeren biedt ideale kieren om vorstvrij te blijven.

Praktische handleiding voor de tuin

1. Geen overmatige orde: Laat uitgebloeide vaste planten en gevallen bladeren liggen. In de holle stengels overwinteren bovendien nuttige insecten, die in het voorjaar weer als voedsel dienen.
2. Aanleg van een takkenwal: Stapel snoeiafval van struiken op tot een losse wal. Dit biedt windbeschutting en een schuilplaats voor talloze gewervelde dieren.
3. Vorstvrije gaten in de grond: Graaf op een beschutte plek een gat van ongeveer 30 tot 50 centimeter diep. Vul dit losjes met grof grind en dek het af met een grote steenplaat en een dikke laag aarde en bladeren. Dit is een uitstekend verblijf voor amfibieën.
4. Vermijden van gevaren: Dek lichtschachten af met fijnmazig gaas. Gewone padden vallen hier vaak in en verhongeren tijdens de winterstarheid, omdat ze er in het voorjaar niet meer uit kunnen komen.
5. Geen chemische middelen: Omdat beide soorten insecteneters zijn, is het vermijden van pesticiden essentieel. Giftige stoffen hopen zich op in het vetweefsel en kunnen tijdens de winterslaap tot dodelijke vergiftigingen leiden.

Door deze structuren te creëren, verandert de tuin in een essentiële stapsteenbiotoop. In een intensief gebruikt cultuurlandschap zijn dergelijke private toevluchtsoorden vaak de laatste redding voor de inheemse fauna. Let er bij tuinwerkzaamheden in de late winter op dat er voorzichtig wordt gewerkt om geen slapende dieren te verwonden bij het voorbereiden van de eerste perken.

Veelgestelde vragen

Wanneer beginnen egels aan hun winterslaap?

Meestal vanaf november, wanneer de temperaturen langdurig onder de 5 graden dalen en het aanbod aan insecten afneemt.

Mag ik slapende egels in de winter voeren?

Alleen in noodgevallen bij zieke dieren. Een slapend dier mag nooit worden gewekt, omdat het energieverbruik bij het ontwaken levensgevaarlijk hoog is.

Waarom is blad zo belangrijk voor gewone padden?

Blad isoleert de bodem tegen vorst en behoudt de noodzakelijke vochtigheid, zodat de huid van de amfibieën tijdens de winterstarheid niet uitdroogt.

Welke houtgewassen zijn het meest geschikt voor winterverblijven?

Inheemse soorten zoals de beuk (Fagus sylvatica) en hazelaar (Corylus avellana), omdat hun blad structuurvast is en goede holtes vormt.

Hoofdartikel: Tuinrondgang november: Late bloeiers & leefgebied dood hout creëren

Verder lezen

• Tuinrondgang in november: Late bloeiers & dood hout als leefgebied
• De laatste nectarbronnen: 7 inheemse vaste planten die bloeien tot de vorst
• Een keverkelder aanleggen: De expertgids voor doodhoutspecialisten
• Handleiding voor het aanleggen van een keverkelder: leefgebied voor xylobionte insecten in de natuurtuin
• Wilde rozen voor halfschaduw en schaduw: De bergroos in portret