Overwinteringsplekken creëren: egels en gewone padden veilig door de vorst

In de vorige tuinwandeling heb je al geleerd hoe waardevol dood hout en late bloei voor het ecosysteem in november zijn. Terwijl insecten zoals het vliegend hert (Lucanus cervus) diep in de bodem of in boomstronken overwinteren, staan twee bekende tuinbewoners nu voor een existentiële uitdaging: de egel (Erinaceus europaeus) en de gewone pad (Bufo bufo).

Om deze dieren in de DACH-regio te laten overleven, is het niet voldoende om de tuin gewoon aan zijn lot over te laten. Kennis van hun biologische behoeften tijdens het koude seizoen stelt je in staat gerichte structuren te creëren die bepalend zijn voor het slagen of mislukken van de overwintering.

Het belangrijkste in het kort

• Stofwisselingsaanpassing: Egels houden een echte winterslaap, waarbij de lichaamstemperatuur drastisch daalt, terwijl gewone padden in een winterrust gaan, waarbij ze volledig afhankelijk zijn van de buitentemperatuur.
• Structuurrijkdom: Een opgeruimde tuin is vijandig voor het leven; hopen blad, takken en stenen zijn als isolatielaag van levensbelang.
• Storingsvrij: Eenmaal ingenomen verblijven mogen tot het voorjaar (maart/april) onder geen beding worden verplaatst of geopend.

Fysiologische verschillen bij overwintering

Voordat je praktische maatregelen neemt, is het belangrijk de verschillende strategieën van deze soorten te begrijpen. De egel (Erinaceus europaeus) behoort tot de heterotherme zoogdieren. Dit betekent dat hij zijn lichaamstemperatuur actief kan verlagen om energie te besparen. Tijdens de winterslaap daalt zijn hartslag van ongeveer 200 tot minder dan tien slagen per minuut. Zijn overleving is sterk afhankelijk van de vetlaag die hij in de herfst heeft opgebouwd door het eten van loopkevers (Carabidae) en regenwormen (Lumbricidae).

De gewone pad (Bufo bufo) daarentegen is een poikilotherm dier, oftewel koudbloedig. Hij kan zijn lichaamstemperatuur niet zelf regelen. Daalt de omgevingstemperatuur, dan vertraagt zijn hele organisme tot de winterrust intreedt. In deze toestand verbruikt hij nauwelijks energie, maar is hij volkomen weerloos tegen vorst. Daarom zoekt hij plekken op die diep genoeg in de bodem of onder dikke isolatielagen liggen, zodat hij niet bevriest.

Vergelijking van winterverblijven

In de volgende tabel vind je de specifieke eisen van beide soorten aan hun rustplek:

Strategieën voor het creëren van leefgebieden

Om beide soorten in je tuin te ondersteunen, kun je verschillende microbiotopen (kleinschalige leefgebieden) aanleggen. Het blad van inheemse bomen en struiken speelt hierbij een centrale rol. Bijzonder geschikt is het blad van de beuk (Fagus sylvatica) of de zomereik (Quercus robur), omdat deze bladeren door hun hoge tanninegehalte slechts langzaam verteren en daardoor lange tijd een losse, isolerende luchtlaag vormen.

Het belang van blad- en takkenhopen

Een egel heeft voor zijn nest een enorme hoeveelheid droog materiaal nodig. Hij bouwt er een bolvormig geheel van, dat hem als een thermosfles omsluit. Je kunt hem helpen door op een windbeschutte plek in de tuin – bijvoorbeeld onder een haag van hazelaar (Corylus avellana) – een grote hoop takken op te stapelen en deze met een dikke laag blad af te dekken. Om te voorkomen dat de wind het blad wegblaast, leg je er enkele zwaardere takken van de fijnspar (Picea abies) bovenop.

Voor de gewone pad zijn zulke hopen ook aantrekkelijk, maar hij zoekt eerder contact met de bodem. Hij graaft zich vaak in de losse aarde onder het blad in of maakt gebruik van bestaande gangen van de woelrat (Arvicola terrestris). Een steenhoop, gemengd met aarde en blad, biedt hem ideale spleten om vorstvrij te blijven.

Praktische gids voor je tuin

1. Laat orde varen: Laat uitgebloeide vaste planten en afgevallen blad liggen. In de holle stengels overwinteren bovendien nuttige insecten, die in het voorjaar op hun beurt als voedsel dienen.
2. Aanleg van een takkenwal: Stapel snoeiafval van struiken op tot een losse wal. Dit biedt windbescherming en schuilplaatsen voor tal van gewervelde dieren.
3. Vorstvrije grondholen: Graaf op een beschutte plek een gat van ongeveer 30 tot 50 centimeter diep. Vul het losjes met grof grind en bedek het met een grote steenplaat en een dikke laag aarde en blad. Dit is een uitstekend verblijf voor amfibieën.
4. Vermijding van gevarenbronnen: Dek lichtkoepels van kelders af met fijnmazig gaas. Gewone padden vallen er vaak in en sterven er tijdens de winterrust doordat ze in het voorjaar niet meer naar buiten kunnen.
5. Geen chemische middelen: Omdat beide soorten insecteneters zijn, is het vermijden van pesticiden essentieel. Gifstoffen hopen zich op in het vetweefsel en kunnen tijdens de winterslaap tot dodelijke vergiftiging leiden.

Door deze structuren te creëren, verander je jouw tuin in een cruciaal stapsteen-biotoop. In een intensief gebruikt cultuurlandschap zijn zulke particuliere toevluchtsoorden vaak de laatste redding voor onze inheemse fauna. Let erop dat je tijdens de tuinwerkzaamheden in de late winter voorzichtig te werk gaat, zodat je geen slapende dieren verwondt bij het voorbereiden van de eerste bedden.

Veelgestelde vragen

Wanneer beginnen egels aan hun winterslaap?

Meestal vanaf november, wanneer de temperatuur permanent onder de 5 graden daalt en het voedselaanbod aan insecten opdroogt.

Mag ik slapende egels in de winter voeren?

Alleen in noodgevallen bij zieke dieren. Een slapend dier mag nooit worden gewekt, omdat het energieverbruik bij het ontwaken levensbedreigend hoog is.

Waarom is blad voor gewone padden zo belangrijk?

Blad isoleert de bodem tegen vorst en behoudt de nodige vochtigheid, zodat de huid van de amfibieën tijdens de winterrust niet uitdroogt.

Welke houtige gewassen zijn het meest geschikt voor winterverblijven?

Inheemse soorten zoals beuk (Fagus sylvatica) en hazelaar (Corylus avellana), omdat hun blad structuurvast is en goede holtes vormt.

Hoofdartikel: Tuinwandeling november: late bloei & leefgebied dood hout creëren