Boswilg en wilde bijen: levensverzekering voor hommels

Het belangrijkste in het kort

• De boswilg (Salix caprea) is de eerste eiwitrijke voedselbron voor ontwakende hommelkoninginnen (Bombus).
• Alleen de mannelijke planten leveren het essentiële pollen voor de larvenontwikkeling.
• Een natuurtuin in mei profiteert van de boswilg als ecologische steunpilaar voor de volgende generatie insecten.

Wanneer je in mei door je tuin loopt, zie je het resultaat van een geslaagde voorjaarsontwikkeling: de eerste werksters van de aardhommel (Bombus terrestris) en de akkerhommel (Bombus pascuorum) vliegen al ijverig van bloem naar bloem. Dat deze volken nu zo vitaal zijn, is in hoge mate te danken aan een plant die al in het vroege voorjaar zijn volle kracht heeft ontplooid: de boswilg (Salix caprea). Als ervaren tuinbezitter weet je dat de wilg meer is dan alleen een lentebode. Het is een ecologische sleutelsoort, zonder welke veel wilde bijensoorten de start van het seizoen niet zouden overleven.

De biologie van de boswilg: een boom met twee gezichten

De boswilg (Salix caprea) heeft een bijzonderheid die in de plantkunde tweehuizigheid (diöcie) wordt genoemd. Dat betekent dat een individuele boom ofwel alleen mannelijke ofwel alleen vrouwelijke bloemen draagt. Voor jou als natuurliefhebber is dit onderscheid cruciaal.

De mannelijke katjes herken je aan de heldergele meeldraden. Zij zijn de eigenlijke ‘energierepen’ van het vroege voorjaar, omdat ze grote hoeveelheden eiwitrijk pollen produceren. De vrouwelijke katjes daarentegen zijn vrij onopvallend groenig en bieden vooral nectar aan. Waar de nectar de volwassen insecten als brandstof dient, is het pollen het onmisbare bouwvoedsel voor het broed. Volgens actuele bestuivingsgegevens vliegen ruim 30 soorten wilde bijen gericht op de boswilg, waaronder gespecialiseerde soorten als de grijze zandbij (Andrena vaga).

Waarom de hommelkoningin de boswilg nodig heeft

In tegenstelling tot honingbijen (Apis mellifera), die als volk overwinteren, overleeft bij de hommels alleen de bevruchte jonge koningin. Wanneer zij in maart of april ontwaakt uit haar winterrust, zijn haar energiereserves volledig uitgeput. Ze moet binnen de kortste keren voedsel vinden om haar lichaamstemperatuur naar ongeveer 30 graden Celsius te brengen en te beginnen met de nestbouw.

De boswilg (Salix caprea) biedt hier een ideale verhouding van nectar (suiker voor energie) en pollen (eiwit voor de eierstokken). Zonder dit hoogwaardige pollen kan de koningin geen eitjes leggen en dus geen nieuw volk stichten. In mei zie je nu de vruchten van deze symbiose: de eerste generatie werksters neemt de verzorging over, terwijl de koningin in het nest blijft.

Voedselfollow-up in mei: wat er na de wilg komt

Hoewel de hoofdbloei van de boswilg in mei al voorbij is, begint nu de kritieke fase van de aansluitende voedselvoorziening. De hommelvolken groeien en hebben continu aanvoer nodig. Hier komen andere inheemse wilde planten in beeld die je in je tuin moet stimuleren. Terwijl de boswilg het fundament heeft gelegd, zorgen soorten als het gewoon herderstasje (Capsella bursa-pastoris) en de perzische ereprijs (Veronica persica) voor de basisvoorziening op de grond.

Op zonnige, eerder droge plekken in je tuin biedt de zandganzerik (Potentilla arenaria) nu waardevol pollen aan. Ook de voederwikke (Vicia sativa) begint nu haar paarse bloemen te openen, die vooral voor langtongige hommelsoorten zoals de tuinhommel (Bombus hortorum) van groot belang zijn.

Praktische tips om de boswilg in de natuurtuin te bevorderen

1. Aanplant in het najaar of in mei: Containerplanten van de boswilg (Salix caprea) kun je ook nu nog planten, mits je voor voldoende watergift zorgt. Let er bij aankoop absoluut op dat je mannelijke exemplaren kiest als je de pollenvoorziening voorrang wilt geven.
2. Geen rigoureuze snoei in het voorjaar: Veel tuinbezitters snoeien wilgen vlak na de bloei radicaal terug (‘knotwilgsnoei’). Voor de biodiversiteit is het beter om slechts enkele takken weg te nemen, zodat de boom een natuurlijke kroon kan ontwikkelen waarin ook vogels zoals de tjiftjaf (Phylloscopus collybita) kunnen nestelen.
3. Let op de standplaats: In tegenstelling tot veel andere wilgensoorten is de boswilg minder gebonden aan waterlopen. Hij gedijt uitstekend op normale tuingrond op zonnige tot halfschaduwrijke plaatsen.
4. Vermijd turf en chemische middelen: Gebruik bij het planten uitsluitend turfvrije compost. Chemische meststoffen zijn contraproductief, omdat ze het bodemleven schaden waarvan de boswilg voor een optimale voedingsopname afhankelijk is.
5. Benut de grond onder de wilg: Maak gebruik van het gebied onder de boswilg voor een kruidlaag van wilde kruiden. Het gewoon herderstasje (Capsella bursa-pastoris) vestigt zich daar vaak vanzelf en moet als extra voedselbron blijven staan.

Verantwoordelijkheid voor de volgende generatie

Een tuin waarin een boswilg (Salix caprea) mag groeien, is een tuin met toekomst. Je schept daarmee niet alleen een voedselbron, maar een heel ecosysteem. Waarnemingen tonen aan dat de vitaliteit van hommelvolken in de nazomer direct samenhangt met de beschikbaarheid van voorjaarsdracht. Als je dus nu in mei de eerste hommelwerksters aan je wikke (Vicia sativa) ziet, is dat mede te danken aan de wilg die voor deze dieren de winter heeft beëindigd.

Veelgestelde vragen

Waarom zijn mannelijke boswilgen belangrijker?

Alleen mannelijke boswilgen (Salix caprea) produceren het eiwitrijke pollen dat wilde bijen absoluut nodig hebben voor het grootbrengen van hun larven.

Kan ik een boswilg in een kuip houden?

Ja, er bestaan zwakgroeiende vormen van de boswilg (Salix caprea) die in grote kuipen met turfvrije aarde op balkon of terras gedijen.

Wanneer is de beste tijd om te planten?

De ideale planttijd is in het najaar of in het vroege voorjaar (maart/april). Containerplanten kunnen bij goede watergift ook nog in mei worden geplant.

Welke hommels bezoeken de boswilg?

Bijzonder vaak vind je de aardhommel (Bombus terrestris) en de gehoornde metselbij (Osmia cornuta) op de wilgenkatjes.

Hoofdartikel: Vroegbloeiers voor wilde bijen: 6 belangrijke soorten voor de natuurtuin