Waar zijn kikkers en padden in de winter? Overwintering van amfibieën in de natuurtuin

Het belangrijkste in het kort

• Land boven water: De meeste inheemse amfibieën overwinteren niet in de vijver, maar in vorstvrije schuilplaatsen op het land.
• Structuur biedt bescherming: Doodhouthopen, wortelholtes en bladlagen dienen als isolerende winterkwartieren.
• Rust bewaren: Verstoor de winterrustplekken niet en vermijd trillingen bij de vijver (bijv. door ijs te hakken).
• Valkuilen onschadelijk maken: Keldergaten en putten zijn vaak dodelijke vallen en moeten worden afgeschermd.

De wintertuin lijkt vaak stil, maar onder de oppervlakte vindt een fascinerende overlevingsstrijd plaats. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, brengen amfibieën het koude seizoen niet allemaal in de modder van de tuinvijver door. Als koudbloedige dieren schakelen ze hun stofwisseling terug tot een minimum en zijn ze afhankelijk van externe schuilplaatsen om niet te bevriezen. Hier lees je waar kikkers, padden en salamanders zich werkelijk ophouden en hoe jij jouw natuurtuin amfibievriendelijk de winter door helpt.

Aan land in plaats van in het water: de strategie van de meerderheid

Voor de meeste van onze inheemse amfibieën – waaronder gewone padden, bijna alle soorten salamanders en veel kikkers – is de vijver in de winter taboe. Ze zoeken beschutting op het land. Het doel is om plaatsen te vinden die vorstvrij zijn, maar koel en vochtig genoeg om uitdroging te voorkomen.

Typische winterkwartieren op het land zijn:

• Diep reikende wortelholtes van oude bomen.
• Verlaten gangen van knaagdieren en muizenholen.
• Spleten in droogmuren.
• Dichte blad- en doodhouthopen.

De uitzondering: de bruine kikker

Enkele specialisten, zoals de bruine kikker (Rana temporaria) of soms de groene kikker, kunnen daadwerkelijk in het water overwinteren. Ze blijven op de bodem van de vijver. Doordat hun longfunctie in winterrust stilvalt, ademen ze uitsluitend via de huid (huidademhaling). Ze nemen de in het koude water opgeloste zuurstof rechtstreeks op. Dit werkt echter alleen als de vijver diep genoeg is en niet volledig dichtvriest of zuurstofarm wordt.

Zo bouw je veilige winterkwartieren

Om de biodiversiteit in je tuin te ondersteunen, moet je structuren creëren die natuurlijke overwinteringsplekken nabootsen. Ecologie gaat hier duidelijk vóór een ‘opgeruimde’ uitstraling.

1. Laat dood hout en blad liggen

Verwijder niet al het organische materiaal in de herfst. Maak hopen van blad en takken, bij voorkeur op beschutte plaatsen onder heggen of bomen. Leg zwaardere takken of dood hout als ‘deksel’ bovenop. Dit voorkomt dat de wind het blad wegwaait en creëert stabiele holtes binnenin, die isolerend werken.

2. De vijver: diepte en rust

Als amfibieën in de vijver overwinteren, is een waterdiepte van minstens 80 tot 100 cm essentieel. Alleen dan blijft er een zone van ongeveer 4 °C op de bodem behouden (dichtheidsanomalie van water).

Belangrijke regels voor de wintervijver:

• Niet schoonmaken: Verwijder geen slib in de winter om de rustende dieren niet te wekken of te verwonden.
• Niet op het ijs hakken: De drukgolven door slagen op het ijs kunnen de gevoelige zintuigen van de dieren beschadigen en de winterrust verstoren. Veeg in plaats daarvan voorzichtig sneeuw weg, zodat er licht kan doordringen voor de fotosynthese van de waterplanten (zuurstofproductie), of gebruik een ijsvrijhouder.
• Geen chemie: Gebruik geen algenbestrijdingsmiddelen of andere chemische stoffen.

3. Dodelijke vallen veilig maken

Keldergaten, lichtschachten en putten zijn voor zwervende amfibieën vaak het eindstation. Ze vallen erin en drogen uit of bevriezen.

• Preventie: Dek schachten af met fijnmazige roosters.
• Redding: Installeer in open schachten een ‘uitstapplank’ (een eenvoudige, ruwe plank), zodat dieren er zelf uit kunnen klimmen.

Overwinteringsstrategieën vergeleken

Een natuurtuin die er in de winter ‘rommelig’ uitziet, is vanuit biologisch oogpunt een perfect gestructureerde leefomgeving. Door deze niches te gedogen en te bevorderen, verzeker je het voortbestaan van de amfibieën voor het komende voorjaar.

Veelgestelde vragen (Kort & Bondig)

Waar overwinteren kikkers in de tuin?

Meestal op het land in vorstvrije schuilplaatsen zoals muizengangen, doodhouthopen of onder bladeren. Slechts een paar soorten, zoals de bruine kikker, overwinteren in het water.

Hoe diep moet een vijver zijn voor overwintering?

Een minimale diepte van 80 tot 100 cm is nodig, zodat het water op de bodem niet dichtvriest en een stabiele temperatuur van ongeveer 4 °C behoudt.

Mag ik in de winter het ijs van de vijver hakken?

Nee. De drukgolven verstoren de winterrust van de dieren ernstig. Gebruik een ijsvrijhouder of veeg voorzichtig de sneeuw weg om licht door te laten.

Ademen kikkers onder water?

Ja, tijdens de winterrust verlagen ze hun stofwisseling drastisch en nemen ze de in het water opgeloste zuurstof rechtstreeks via hun huid op.

Wat te doen tegen kikkers in een keldergat?

Zet lichtschachten af met fijnmazige roosters of installeer amfibieën-uitstapplanken (bijv. een ruwe plank), zodat ingevallen dieren er zelf uit kunnen klimmen.