Bodennestelende wilde bijen ondersteunen: open bodem in de tuin creëren

In het kort

• Ongeveer 75% van de circa 600 inheemse soorten wilde bijen nestelt niet in bovengrondse structuren, maar in de bodem.
• Dichte beplanting, gazons en mulchlagen verhinderen de toegang tot geschikte nestplaatsen.
• Open, zonnige bodemplekken (zandnestplek) zijn essentieel voor de voortplanting van veel soorten.
• Een directe nabijheid tussen de nestplaats en inheemse nectarplanten en pollenbronnen vergroot de kans op vestiging.

Waarom open bodem de belangrijkste nestgelegenheid is

In de huidige tuinarchitectuur heerst vaak het ideaal van een volledig bedekte bodem. Of het nu gaat om strak gemaaide gazons, dichtbegroeide borders of dikke lagen boomschorsmulch: de bodem is voor veel dieren vaak ontoegankelijk. Hoewel klassieke insectenhotels in veel tuinen te vinden zijn, ondersteunen deze slechts een minderheid van de soorten die in bovengrondse holtes nestelen, zoals de gehoornde metselbij (Osmia cornuta).

De overgrote meerderheid van de wilde bijen is echter afhankelijk van het bodemoppervlak. Biologisch gezien hebben deze dieren toegang nodig tot mineraal substraat om hun nestgangen te graven. Deze gangen kunnen, afhankelijk van de soort, tussen de 5 en 60 centimeter diep in de grond reiken. Zonder vegetatievrije plekken vinden gespecialiseerde soorten geen mogelijkheid om hun eieren af te zetten. Door gericht open plekken in de begroeiing te laten of te creëren, wordt de basis gelegd voor hun volledige levenscyclus.

De biologie van bodennestelaars

Bodennestelende wilde bijen hebben verschillende eisen aan de bodemsamenstelling. Sommige soorten, zoals de voorjaarszijdebij (Colletes cunicularius), geven de voorkeur aan losse zandgronden, terwijl de gewone zandbij (Andrena flavipes) ook in vastere leemgrond nestelt. Het proces is complex: het vrouwtje graaft een hoofdgang, van waaruit verschillende broedcellen vertakken. Elke cel wordt gevuld met een mengsel van pollen en nectar (bijenbrood), waarna er een ei wordt gelegd. Na het afsluiten van de cel ontwikkelt de larve zich beschermd in de bodem, verpopt zich en overwintert daar tot ze het volgende jaar uitkomt.

Een cruciale factor is de thermoregulatie. Insecten zijn koudbloedig (ectotherm). Open bodemplekken warmen onder invloed van zonlicht aanzienlijk sneller op dan begroeide oppervlakken. Deze warmte is noodzakelijk zodat de vrouwtjes de spieractiviteit kunnen behouden die nodig is voor het graafwerk.

Habitatvereisten van geselecteerde soorten

De onderstaande tabel geeft een overzicht van de specifieke behoeften van enkele veelvoorkomende bodennestelende soorten:

Handleiding: Zo creëer je nestruimte in de bodem

Het is niet nodig om de hele tuin te verbouwen. Vaak volstaan kleine, strategisch geplaatste maatregelen om een meetbare bijdrage aan de biodiversiteit te leveren.

1. Locatieanalyse: Kies een plek in de volle zon, bij voorkeur op het zuiden. Schaduwrijke plekken blijven te koel en te vochtig, wat schimmelvorming in de broedcellen kan bevorderen.
2. Zandnestplek creëren: Verwijder op de gekozen plek de begroeiing (gras of planten) op een oppervlak van minimaal 50 x 50 centimeter. In bestaande borders is het raadzaam om open plekken niet op te vullen met bodembedekkers of mulch.
3. Geen mulch: Mulch onderdrukt niet alleen ongewenste kruiden, maar fungeert ook als een fysieke barrière voor wilde bijen. Bovendien onttrekt het bij de afbraak stikstof aan de bodem en houdt het de oppervlakte koel. Vervang mulch in zonnige delen door minerale afdekkingen zoals zand of fijn grind, voor zover dit nodig is voor de planten – maar laat de bodem daar bij voorkeur helemaal open.
4. Aanleg van een zandnestplek: Als de bodem erg zwaar en leemachtig is, kan een zandnestplek worden aangelegd. Graaf hiervoor een kuil van ongeveer 40 tot 50 centimeter diep en vul deze met ongewassen zand (zand met fijne delen). Belangrijk: gewassen speelzand is ongeschikt, omdat de gangen daarin direct zouden instorten. Alleen ongewassen zand is vormvast genoeg.
5. Verticale structuren: Sommige soorten, zoals de blauwzwarte zandbij (Andrena agilissima), nestelen bij voorkeur in verticale structuren. Kleine steilwanden kunnen worden gecreëerd door grondhopen niet vlak te verdelen, maar steile flanken te laten staan.
6. Drachtplanten in de buurt: Wilde bijen hebben vaak een beperkte actieradius van slechts 100 tot 300 meter. Plant inheemse wilde planten zoals slangenkruid (Echium vulgare) of wilde reseda (Reseda lutea) in de directe nabijheid van de nestplaats.

Onderhoud en bescherming van de nestplaatsen

Eenmaal aangelegd, heeft een dergelijke plek minimaal onderhoud nodig. Het belangrijkste aspect is rust. Veelvuldig schoffelen of spitten verstoort de structuur van de nestgangen en kan de larven doden. Wieden dient voorzichtig met de hand te gebeuren om de bodemstructuur te behouden.

Vermijd elke vorm van bodemverdichting. Loop niet op de open plekken, vooral niet in de periode van maart tot september, wanneer de bijen het meest actief zijn. Kleine zandheuvels die doen denken aan miniatuur-molshopen zijn een teken van nestelende zandbijen. Deze heuvels ontstaan door het materiaal dat bij het graven naar buiten wordt gewerkt en mogen niet worden geëgaliseerd.

Een ander kritiek punt is bemesting. In een natuurlijke tuin voor wilde bijen is het gebruik van synthetische meststoffen contraproductief, omdat dit leidt tot een overmatige groei van planten, waardoor de open bodemplekken snel dichtgroeien. Bovendien bevordert overbemesting vaak concurrerende grassen die waardevolle wilde kruiden verdringen. Gebruik in plaats daarvan met mate rijpe compost voor de voedselplanten, maar houd het nestgebied strikt voedselarm.

Omgaan met kruiden

Op open bodemoppervlakken zullen zich onvermijdelijk planten vestigen. Dit is tot op zekere hoogte gewenst, zolang het oppervlak niet volledig dichtgroeit. Inheemse pionierplanten zoals muizenoortje (Hieracium pilosella) zijn vaak zelf waardevolle voedselbronnen en storen de bijen nauwelijks, zolang er voldoende bodem zichtbaar blijft. Invasieve neofyten zoals de Canadese guldenroede (Solidago canadensis) moeten echter consequent worden verwijderd, omdat ze door hun agressieve verspreiding en wortelvorming de bodem binnen korte tijd volledig in beslag nemen en onbruikbaar maken voor bodennestelaars.

Veelgestelde vragen

Welk zand moet ik gebruiken voor een zandnestplek?

Gebruik uitsluitend ongewassen zand met fijne delen (leem/slib). Gewassen speelzand is te instabiel; de gegraven gangen zouden direct instorten.

Waaraan herken ik dat er bijen in mijn bodem nestelen?

Let op kleine gaatjes in de bodem, vaak omgeven door kleine zandheuvels. Bij zonnig weer kunnen de vrouwtjes bij het in- en uitvliegen worden waargenomen.

Mag ik de plekken in de winter omspitten?

Nee, vermijd spitten. De larven overwinteren in hun broedcellen in de bodem en zouden door bodembewerking worden vernietigd.

Waarom is boomschorsmulch problematisch voor wilde bijen?

Mulch werkt als een afsluiting. De bijen kunnen het niet opzij schuiven om te graven. Bovendien houdt mulch de bodem te koel voor warmteminnende soorten.

Hoe groot moet een open bodemplek minimaal zijn?

Kleine plekken vanaf ca. 50x50 cm zijn al waardevol. Belangrijker dan de pure grootte is de zonnige ligging en het uitblijven van verstoring door betreding of chemische middelen.

Kan ik wilde bijen naar mijn tuin verplaatsen?

Nee, dat is biologisch niet zinvol. Creëer de juiste leefomgeving, dan zullen de dieren zich vanzelf vestigen.

Verder lezen

• Wilde bijen in de bodem ondersteunen: een zandnestplek en steilwand aanleggen
• Een insectenparadijs creëren: De beste inheemse vaste planten voor bijen en vlinders
• Een zandnestplek aanleggen: handleiding voor het belangrijkste element in de natuurtuin
• Een zandnestplek aanleggen: Zo creëer je nestgelegenheid voor 75% van alle wilde bijen
• Een zandnestplek aanleggen: zo help je grondnestelende wilde bijen in de natuurtuin