Bodemnestelende wilde bijen bevorderen: open grond in de tuin creëren

Het belangrijkste in het kort

• Ongeveer 75 % van de circa 600 inheemse wilde bijensoorten nestelt niet in bovengrondse structuren, maar in de bodem.
• Dichte beplanting, gazons en mulchlagen verhinderen de toegang tot geschikte nestplaatsen.
• Open, aan de zon blootgestelde plekken (open bodemvlakken) zijn essentieel voor de voortplanting van veel soorten.
• Een korte afstand tussen de nestplaats en inheemse drachtplanten vergroot de kans op vestiging.

Waarom open bodem de belangrijkste nesthulp is

In de huidige tuincultuur streeft men vaak naar een volledige bedekking van de grond. Of het nu een dicht gazon (intensief onderhouden grasveld), een volledig beplante border of een dikke laag boomschorsmulch is – voor veel dieren is de bodem dan ontoegankelijk. Klassieke insectenhotels zijn in veel tuinen aanwezig, maar die ondersteunen slechts een minderheid van de soorten die in bovengrondse holtes nestelen, zoals de gehoornde metselbij (Osmia cornuta).

De overgrote meerderheid van de wilde bijen is echter aangewezen op de bodem. Biologisch gezien hebben deze dieren toegang tot mineraal substraat nodig om hun broedgangen te graven. Die gangen kunnen, afhankelijk van de soort, 5 tot 60 centimeter diep de grond in gaan. Zonder vegetatievrije plekken vinden gespecialiseerde soorten geen mogelijkheid om hun eitjes af te zetten. Door gericht gaten in de begroeiing toe te laten of te maken, bied je de dieren de basis voor hun hele levenscyclus.

De biologie van bodemnesters

Bodemnestelende wilde bijen stellen verschillende eisen aan de bodemstructuur. Sommige soorten, zoals de voorjaarszijdebij (Colletes cunicularius), geven de voorkeur aan losse zandgrond, terwijl de gewone zandbij (Andrena flavipes) ook in stevigere leemgrond nestelt. Het proces is ingewikkeld: het vrouwtje graaft een hoofdgang waar meerdere broedcellen op aftakken. Elke cel wordt gevuld met een mengsel van stuifmeel en nectar (bijenbrood) en vervolgens van een ei voorzien. Na het verzegelen van de cel ontwikkelt de larve zich beschermd in de bodem, verpopt ze en overwintert daar, tot ze het volgende jaar uitkomt.

Een wezenlijke factor is de thermoregulatie. Insecten zijn koudbloedig (ectotherm). Open bodemvlakken warmen onder invloed van de zon veel sneller op dan begroeide plekken. Die warmte is nodig zodat de vrouwtjes de voor het graven benodigde spieractiviteit kunnen behouden.

Habitat-eisen van enkele geselecteerde soorten

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de specifieke behoeften van enkele veelvoorkomende bodemnesters uit de regio:

Handleiding: zo creëer je nestplekken in de bodem

Je hoeft niet je hele tuin om te gooien. Vaak zijn kleine, strategisch geplaatste maatregelen al voldoende om een meetbare bijdrage aan de biodiversiteit te leveren.

1. Locatieanalyse: Kies een plek in de volle zon, bij voorkeur op het zuiden. Schaduwrijke plekken blijven te koel en te vochtig, wat schimmelvorming in de broedcellen kan bevorderen.
2. Open bodemvlak maken: Verwijder op de gekozen plek de begroeiing (graszode of vaste planten) over een oppervlak van minstens 50 x 50 centimeter. Laat in bestaande borders gaten niet dichtgroeien met bodembedekkers of mulch.
3. Mulch vermijden: Boomschorsmulch onderdrukt niet alleen ongewenste kruiden, maar werkt ook als een mechanische barrière voor wilde bijen. Bij de afbraak ervan onttrekt het bovendien stikstof aan de bodem en houdt het het oppervlak koel. Vervang mulch op zonnige plekken door minerale bedekkingen zoals zand of fijn grind, als dat voor de planten nodig is – het allerbeste laat je de bodem daar echter helemaal open.
4. Aanleg van een zandnestplek: Is je grond erg zwaar en lemig, dan kun je een zandnestplek (een open zandbiotoop voor grondnestelende wilde bijen) aanleggen. Graaf daarvoor een kuil van ongeveer 40 tot 50 centimeter diep en vul die met ongewassen zand (zand dat slib- en leemdeeltjes bevat). Let op: gewassen speelzand is ongeschikt, omdat de gangen daarin meteen zouden instorten. Alleen ongewassen zand is vormvast genoeg.
5. Verticale structuren: Enkele soorten, zoals de blauwzwarte zandbij (Andrena agilissima), nestelen bij voorkeur in verticale structuren. Je kunt kleine afgravingsrandjes of steilwandjes maken door hoopjes aarde niet vlak uit te spreiden, maar steile flanken te laten staan.
6. Drachtplanten in de buurt: Wilde bijen hebben vaak een zeer kleine actieradius van slechts 100 tot 300 meter. Plant inheemse wilde vaste planten zoals slangenkruid (Echium vulgare) of wilde reseda (Reseda lutea) vlak bij de nestplaats.

Onderhoud en bescherming van de nestplaatsen

Eenmaal aangelegd heeft zo’n plek maar minimaal onderhoud nodig. Het allerbelangrijkste is rust. Volgens recente inzichten in de bodembiologie verstoort veelvuldig schoffelen of omspitten het verloop van de nestgangen en kan het de larven doden. Wied daarom alleen voorzichtig met de hand om de bodemstructuur te behouden.

Vermijd elke vorm van bodemverdichting. Loop niet over de open plekken, vooral niet in de periode van maart tot september, wanneer de bijen het actiefst zijn. Ontdek je kleine aarden hoopjes die aan miniatuur-molshopen doen denken, dan is dat een duidelijk teken van nestelende zandbijen. Die hoopjes ontstaan door het uitgegraven materiaal en mogen niet worden vlak gemaakt.

Een ander kritisch punt is bemesting. In een natuurlijke bijen- en vlindertuin is het gebruik van synthetische minerale meststoffen contraproductief, omdat die leiden tot een overmatige groei van de planten, waardoor open bodemplekken snel weer dichtgroeien. Bovendien begunstigt overbemesting vaak concurrentiekrachtige grassoorten, die de waardevolle wilde kruiden verdringen. Gebruik in plaats daarvan voor de drachtplanten met mate rijpe compost, maar houd het nestgebied strikt voedselarm.

Omgaan met spontane plantengroei

Op open bodemvlakken zullen onvermijdelijk planten gaan groeien. Dat is tot op zekere hoogte gewenst, zolang de plek niet helemaal dichtgroeit. Inheemse pioniersplanten zoals muizenoor (Hieracium pilosella) zijn zelf vaak waardevolle voedselbronnen en hinderen de bijen nauwelijks, zolang er nog voldoende open grond zichtbaar blijft. Invasieve neofyten, zoals Canadese guldenroede (Solidago canadensis), moet je daarentegen consequent verwijderen, omdat ze door hun agressieve uitbreiding en rhizoomvorming de bodem binnen korte tijd volledig koloniseren en onbruikbaar maken voor bodemnesters.

Veelgestelde vragen

Welk zand gebruik ik voor een zandnestplek?

Gebruik uitsluitend ongewassen zand met fijne delen (leem/slib). Gewassen speelzand is te instabiel; de gegraven gangen zouden meteen instorten.

Hoe herken ik dat er bijen in mijn bodem nestelen?

Let op kleine gaatjes in de bodem, vaak omgeven door kleine uitwerphoopjes aarde. Bij zonneschijn kun je de vrouwtjes zien in- en uitvliegen.

Mag ik deze plekken in de winter omspitten?

Nee, niet omspitten. De larven overwinteren in hun broedcellen in de grond en zouden door grondbewerking worden vernietigd.

Waarom is boomschorsmulch problematisch voor wilde bijen?

Mulch werkt als een afsluiting. De bijen kunnen het niet opzij schuiven om te graven. Bovendien houdt mulch de bodem te koel voor warmteminnende soorten.

Hoe groot moet een open bodemvlak minimaal zijn?

Kleine plekjes vanaf ongeveer 50 × 50 cm zijn al waardevol. Belangrijker dan de precieze grootte is de zonnige ligging en het uitblijven van verstoring door betreding of chemische stoffen.

Kan ik wilde bijen naar mijn tuin verplaatsen?

Nee, dat is niet toegestaan en biologisch gezien niet zinvol. Creëer geschikt leefgebied, dan vestigen de bijen zich vanzelf.