Vuursalamander in de tuin: bescherming van de zwart-gele exoot

Het belangrijkste in het kort

• De vuursalamander (Salamandra salamandra) heeft koele, vochtige schuilplaatsen en visvrije kleine wateren nodig voor zijn larven.
• De grootste bedreiging is momenteel de ingevoerde schimmel Batrachochytrium salamandrivorans (kortweg Bsal), ook wel ‘salamandervreter’ genoemd.
• Een natuurvriendelijke tuin met dood hout, natuurstenen muurtjes en zonder chemische middelen is de beste bijdrage aan soortbescherming.

Als je na een warme zomerregen in de schemering door je tuin loopt, kun je met een beetje geluk een van de indrukwekkendste inheemse amfibieën tegenkomen: de vuursalamander (Salamandra salamandra). Met zijn glanzend zwarte huid en felgele vlekken of strepen is hij onmiskenbaar. Toch is deze exoot onder de inheemse dieren sterk bedreigd. Als vakredacteur wil ik je laten zien hoe je van jouw tuin een veilige toevluchtsoord maakt en welke specifieke gevaren je moet kennen.

Biologie en leefgebiedseisen in juni

In tegenstelling tot veel andere amfibieën zoals de gewone pad (Bufo bufo) leggen vuursalamanders geen eieren. Ze zijn levendbarend, wat in vaktaal ovovivipariteit wordt genoemd. Vanaf het voorjaar tot in juni zetten de vrouwtjes volledig ontwikkelde larven af in koele, zuurstofrijke bronbeken of schone, visvrije kleine waterpartijen.

In juni bevinden de larven zich in een kritieke ontwikkelingsfase. Ze hebben uitwendige kieuwbosjes en voeden zich met waterdiertjes zoals de watervlokreeft (Gammarus pulex). In jouw tuin is het nu van groot belang dat watervoerende plekken niet uitdrogen en absoluut vrij blijven van schadelijke stoffen. De volwassen dieren trekken zich overdag terug in koele, vochtige spleten. Ze zijn honkvaste en brengen vaak hun hele, tot 30 jaar durende leven door binnen een straal van enkele honderden meters.

De bedreiging door de Bsal-schimmel

Sinds enkele jaren verspreidt zich in de DACH-regio een dodelijk gevaar: de uit Azië geïmporteerde huidschimmel Batrachochytrium salamandrivorans. Deze schimmel vreet de huid van de salamanders aan, wat binnen enkele dagen tot de dood leidt. Volgens actuele monitoring zijn al veel populaties in de Eifel en het Ruhrgebied fors ingestort.

Als tuinbezitter draag je een grote verantwoordelijkheid. Als je salamanders in jouw tuin waarneemt, moet je ze nooit met blote handen aanraken. Dit dient niet alleen jouw bescherming – de afscheiding van de salamander, samandarine, kan bij mensen huidirritaties veroorzaken – maar vooral de bescherming van de dieren tegen overdracht van kiemen. Mocht je dode dieren vinden, meld dit dan onmiddellijk bij de bevoegde natuurbeschermingsinstanties.

Inrichtingselementen voor de vuursalamander

Om de vuursalamander gericht te bevorderen, moet jouw tuin structuren hebben die vocht vasthouden en bescherming bieden. Een steriel gazon is voor amfibieën een levensvijandige woestijn. In de volgende tabel heb ik de belangrijkste habitatelementen voor jou op een rijtje gezet:

Voor de waterkwaliteit in kleine geultjes of bronzones is een goede zuurstofvoorziening essentieel. Hier levert de rechtopstaande moerasscherm (Berula erecta) uitstekende diensten, omdat hij ook in stromend water goed gedijt en het water zuivert.

Jouw praktische tips voor salamanderbescherming

1. Geen chemie: Gebruik in geen geval slakkenkorrels of synthetische meststoffen. De vuursalamander voedt zich bij voorkeur met naaktslakken en regenwormen (Lumbricus terrestris). Een salamander die een met slakkenkorrel vergiftigde slak eet, sterft een gruwelijke dood. Gebruik in plaats daarvan mechanische barrières of accepteer een zekere hoeveelheid slakken als noodzakelijke schakel in de voedselketen.

2. Gevaarlijke plekken onschadelijk maken: Kelderlichtkokers en steile stoepranden zijn dodelijke vallen. Dek kelderlichtkokers af met fijnmazig gaas of plaats uitstaphulpen in de vorm van schuine houten planken.

3. Vochtige zones creëren: In droge juniweken kun je schaduwrijke plekken onder struiken gericht vochtig houden. Een hoop met vochtig blad en rijshout biedt ideale omstandigheden om te jagen op prooidieren zoals de wijngaardslak (Helix pomatia).

4. Bevorderen van insecten: Ook al bestuift de salamander zelf geen insecten, een insectenrijke tuin is de basis van zijn ecosysteem. Planten zoals anijs (Pimpinella anisum) lokken zweefvliegen en andere insecten, waarvan de larven weer deel uitmaken van het complexe voedselweb dat ook amfibieën ondersteunt.

5. Hygiëne in acht nemen: Als je aan je vijver werkt of in gebieden komt waar salamanders voorkomen, ontsmet dan je rubberlaarzen en gereedschap met een 70% alcoholoplossing om verspreiding van schimmelsporen (Bsal) te voorkomen.

Tot slot: een tuin waarin de vuursalamander zich thuis voelt, is een tuin van de hoogste ecologische kwaliteit. Hij biedt niet alleen amfibieën, maar ook vele andere soorten een leefgebied. Hoewel we in Centraal-Europa geen elanden zoals de eland (Alces alces) in onze tuinen kunnen verwachten, is de vuursalamander een haalbare en beschermingswaardige schat vlak voor je terras.

Veelgestelde vragen

Wat eet een vuursalamander in de tuin?

Hij voedt zich met naaktslakken, regenwormen (Lumbricus terrestris), pissebedden en kleinere kevers. Hij is een belangrijke natuurlijke plaagreguleerder.

Waarom is de vuursalamander in juni extra actief?

Vocht en warmte stimuleren de activiteit. Vrouwtjes zoeken water op om larven af te zetten en jonge dieren zijn na regenval op zoek naar voedsel.

Hoe herken ik de gevaarlijke Bsal-schimmel?

Besmette dieren vertonen huidveranderingen zoals zweren of lijken apathisch. Vaak worden dode dieren zonder uitwendige verwondingen gevonden. Meld vondsten onmiddellijk.

Mag ik een vuursalamander aanraken?

Nee. Hij staat onder strikte natuurbescherming. Bovendien is zijn huidafscheiding prikkelend voor de mens en kan huidcontact schadelijke ziektekiemen overdragen op het dier.

Hoofdartikel: Amfibieënbescherming in de tuin: gewone pad en co. effectief beschermen