Azorean open dry, acid to neutral grassland (Habitatrichtlijn type 6180)

Het belangrijkste in het kort

• Habitattype: Open, meerjarige graslanden op droge, zure tot neutrale bodems van de Azoren.
• Habitatrichtlijn-code: 6180 – Macaronesian mesophile grasslands (Macaronesische mesofiele graslanden).
• Rode Lijst-status: Endangered (bedreigd) – het grootste deel van de niet-verhoute endemische soorten van de Azoren is aan dit biotoop gebonden.
• Belangrijkste bedreiging: Intensieve melkveehouderij met grondbewerking, begrazing en introductie van uitheemse grassoorten.
• Kenmerkend: Uitsluitend Azorisch-endemische grassen, kruiden en dwergchamaehyten.

Wat is het Azorean open dry, acid to neutral grassland precies?

Dit habitat betreft niet-begraasde, meerjarige graslanden die op rotswanden, steile hellingen en aardplatforms van de Azoren groeien. Ze worden gedomineerd door uitsluitend op de Azoren endemische grassen, hemicryptofyten en lage chamaehytische kruiden. Deze graslanden zijn geen product van landbouwkundig gebruik, maar natuurlijke open standplaatsen die in stand worden gehouden onder invloed van wind, hellingafschuivingen en voedingsarmoede.

Het habitattype komt in alle hoogtezones van de Azoren voor – van de thermomediterrane gebieden op Santa Maria en het zuidwesten van São Miguel tot in de supratemperate berggebieden boven 300 meter. Het vormt een mozaïek met Azorische jeneverbesbossen (G3.9c) en Azorische heidevelden (F4.3). Het Azorische droge grasland is een kernhabitat voor de endemische flora van de eilandengroep: de meerderheid van de niet-verhoute, inheemse vaatplanten van de Azoren is uitsluitend hier te vinden.

Habitatstructuur en twee subtypen

Het habitat wordt onderverdeeld in twee duidelijk te onderscheiden subtypen, die verschillen in klimaat, geomorfologie en soortensamenstelling.

Subtype #1: Hooggelegen meso-supratemperaat grasland

Dit subtype groeit op hoogtes boven 300 meter op voedingsarme, zure bodems. De standplaatsen zijn vaak steile aardhellingen of rotsflanken, die door erosie en massabewegingen (bijv. afgegleden veenkappen van voormalige hoogvenen) steeds opnieuw worden verstoord. Krachtige en constante wind bepalen de vegetatie.

Dominante grassen zijn Deschampsia foliosa, Festuca francoi (=F. jubata), Holcus rigidus en Agrostis azorica. Ze worden vergezeld door hoogopgaande kruiden zoals Leontodon rigens en Leontodon filii. In pionierstadia kunnen deze grassen ook voormalige veengebieden koloniseren die door catastrofale hellingafschuivingen zijn blootgelegd.

Subtype #2: Laaglandgrasland op kliffen en aardverschuivingsvlakken

In de thermomediterrane en thermotemperate zones (vooral op Santa Maria en in het zuidwesten van São Miguel) bezetten de graslanden rotsige kliffen, rotsrichels en randen van aardverschuivingen. De bodems zijn dun, skeletrijk en wisselvochtig.

De dominantie ligt hier bij Agrostis congestiflora subsp. congestiflora, Festuca petraea, Holcus rigidus en Brachypodium gaditanum. Aangrenzende houtige vegetatie bestaat uit Azorische Picconia- en Pittosporum-bestanden (G2.3) en Azorische heidevelden (F4.3).

Kenmerkende plantensoorten

Alle verschijningsvormen delen typische Azorische endemieten. De volgende tabel geeft een overzicht van de belangrijkste soorten.

Subtype	Dominante grassen	Andere kenmerkende soorten (selectie)
#1 (meso-supratemperaat)	Deschampsia foliosa, Festuca francoi, Holcus rigidus, Agrostis azorica, Leontodon rigens, Leontodon filii	Agrostis botelhoi, Agrostis congestiflora subsp. oreophylla, Carex punctata, Euphrasia azorica, Euphrasia grandiflora, Myosotis azorica, Veronica dabneyi
#2 (thermomediterraan/thermotemperaat)	Agrostis congestiflora subsp. congestiflora, Festuca petraea, Holcus rigidus, Brachypodium gaditanum	Agrostis gracililaxa, Carex hochstetterana, Daucus carota subsp. azoricus, Euphorbia azorica, Tolpis succulenta
In beide subtypen verspreid	Holcus rigidus, Agrostis azorica, Brachypodium gaditanum	Carex guthnickiana, Carex vulcani, Centaurium scilloides, Luzula purpureo-splendens, Lysimachia azorica, Scabiosa nitens, Tolpis azorica

Bedreiging: indeling volgens de Europese Rode Lijst

De Europese Rode Lijst van habitats (EU28 en EU28+ beoordeling) plaatst het Azorean open dry, acid to neutral grassland als „Endangered“ (ernstig bedreigd). Dit betekent dat het habitattype binnen de Europese Unie een hoog risico loopt op instorting. De bedreiging komt vooral voort uit het extreem kleine verspreidingsgebied (exclusiviteitscriterium) en de snel voortschrijdende vernietiging door menselijke gebruikswijzigingen.

Beschermingsstatus volgens de Habitatrichtlijn

Het biotooptype is opgenomen in bijlage I van de Habitatrichtlijn onder code 6180 als „Macaronesian mesophile grasslands“. Dat betekent dat de EU-lidstaten (hier: Portugal voor de Azoren) verplicht zijn passende beschermingsgebieden aan te wijzen en een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. De concrete uitvoering vindt plaats via het Natura 2000-netwerk.

Belangrijkste bedreigingen – waarom is het Azorische droge grasland zo bedreigd?

Het grootste gevaar gaat uit van de intensieve graslandteelt, die op de Azoren wijd verspreid is voor de melkproductie. De omzetting van natuurlijke graslanden in productiegraslanden gebeurt in twee stappen:

1. Grondbewerking en herinzaai: Natuurlijke graszoden worden gescheurd en ingezaaid met uitheemse, hoogproductieve grassen. Dit leidt tot onmiddellijke en volledige vernietiging van het endemische habitat.
2. Permanente begrazing en nutriëntenaanvoer: Door rundveehouderij wordt de concurrentiekracht van de inheemse grassen verder onderdrukt en wordt het ecosysteem blijvend vervangen door gebruiksbepaalde vette weiden.

Ook in nog goed bewaarde restoppervlakken die ruimtelijk gescheiden zijn van productieweiden, werkt een sluipende bedreiging: zaden van alledaagse grassen worden door wind en dieren binnengebracht en verdringen de kwetsbare endemieten. Bovendien kan genetische vermenging optreden tussen inheemse en geïntroduceerde soorten van hetzelfde geslacht (bijv. Holcus rigidus met Holcus lanatus).

De meest voorkomende invasieve grassen zijn:

• Anthoxanthum odoratum (Gewoon reukgras)
• Holcus lanatus (Gestreepte witbol)
• Dactylis glomerata (Kropaar)
• Agrostis castellana (Castiliaans struisgras)

Ook kruiden zoals Lotus pedunculatus, Rumex conglomeratus, Crepis lampsanoides en Hypochaeris glabra dringen de graslanden binnen. De ecologische integriteit van het habitat blijft alleen behouden waar menselijke verstoring volledig wordt voorkomen en een zo groot mogelijke afstand tot zoo-antropogene weiden wordt aangehouden.

Staat van instandhouding volgens Artikel 17 van de Habitatrichtlijn

De formele staat van instandhouding („Article 17 conservation status“) wordt vastgesteld in het kader van de nationale rapportageverplichtingen van Portugal aan de EU. In de voorliggende brongegevens is de actuele rapportagewaarde niet vermeld. Het is echter aannemelijk dat de combinatie van sterke gebruiksdruk en een zeer klein oppervlak geen gunstige staat van instandhouding doet verwachten. Voor betrouwbare uitspraken moeten de officiële Artikel 17-rapporten van de meest recente rapportageperiode worden geraadpleegd.

Betekenis voor de Europese biodiversiteit

Het Azorische droge grasland is een hotspot van endemische soortenrijkdom binnen de EU. Vrijwel de gehele niet-verhoute vaatplantenflora van de Azoren bevindt zich in dit biotoop. Het verlies van dit habitat zou het uitsterven van talrijke planten betekenen die wereldwijd alleen op de Azoreneilandengroep voorkomen. Bovendien vervult het grasland ecologische functies in de landschapswaterhuishouding en biedt het leefgebied aan gespecialiseerde insecten en andere organismen.

Wat kunnen gemeenten, landschapsplanners en geïnteresseerde burgers doen?

Een directe nabootsing van dit Azorische habitat buiten de Azoren is vanwege de strikt endemische soortensamenstelling en de specifieke standplaatsomstandigheden niet mogelijk en ook niet zinvol. Iedere vorm van kunstmatige aanleg in de eigen tuin zou in strijd zijn met het beschermingsdoel. Toch kunnen uit de principes van de bescherming waardevolle lessen worden getrokken voor de omgang met extensieve graslanden:

• Vermijden van verstoring: Open, schrale grasvelden mogen niet worden gescheurd, bemest of met uitheemse grassen worden ingezaaid.
• Afstand tot intensief grasland: In natuurontwikkelingsprojecten moet bij aangrenzende intensieve landbouw een bufferstrook worden ingesteld om de zaadinsleep van voedergrassen te verminderen.
• Voorlichting: Het vergroten van de bekendheid van de uniciteit van de Azorische graslanden kan de acceptatie voor de aanwijzing van beschermingsgebieden ter plaatse versterken.
• Ondersteuning van Natura 2000: Iedere vorm van politieke en financiële ondersteuning van het Europese netwerk van beschermde gebieden draagt bij aan het behoud van dit prioritaire habitat.

Veelgestelde vragen (FAQ)

1. Wat wordt verstaan onder „Azorean open dry, acid to neutral grassland“?

Het is een open, niet-begraasd, meerjarig grasland op rotsige hellingen en kliffen van de Azoren, dat uitsluitend wordt gedomineerd door endemische grassen, kruiden en kleine kussenplanten. De bodems zijn droog, zuur tot neutraal en voedingsarm.

2. Waarom is dit grasland zo sterk bedreigd?

De belangrijkste bedreiging is de omzetting in intensieve melkveeweiden door grondbewerking, inzaai van uitheemse grassen en begrazing. Ook de sluipende invasie door uitheemse grassoorten in nog intacte bestanden bedreigt het habitat. De Europese Rode Lijst classificeert het daarom als „Endangered“.

3. Welke kenmerkende planten komen erin voor?

Kenmerkend zijn vooral endemische grassen zoals Deschampsia foliosa, Festuca francoi, Holcus rigidus en Agrostis azorica. Daarbij komen talrijke endemische kruiden zoals Leontodon rigens, Euphrasia azorica of Scabiosa nitens. Een volledige lijst vindt u in de tabel hierboven.

4. Onder welke Habitatrichtlijn-code is het habitat beschermd?

Het habitat is in bijlage I van de Habitatrichtlijn vermeld met code 6180 en de naam „Macaronesian mesophile grasslands“.

5. Kan ik dit graslandtype in mijn eigen tuin nabootsen?

Nee. Vanwege de uitsluitend Azorisch-endemische flora en de speciale klimaat- en bodemomstandigheden is een nabootsing buiten de Azoren zinloos en ecologisch niet te verantwoorden. Het doel moet de bescherming van de natuurlijke restbestanden ter plaatse zijn.

Bronnen

• Europese Milieuagentschap: European Red List of Habitats – gegevensset en beoordeling (2022)
  https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/european-red-list-of-habitats
• EUNIS Habitat Classification – zoeken en referentie
  https://eunis.eea.europa.eu/habitats.jsp
• Habitatrichtlijn: bijlage I-informatie
  https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/habitats-directive_en
• Artikel 17-database over de staat van instandhouding (EEA)
  https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/article-17-database-habitats-directive-92-43-eec-2
• Red List Habitat Browser (uitgebreide weergave)
  https://eunis.eea.europa.eu/habitats-code-browser-redlist.jsp
• EEA gegevensportaal (kaarten en rapporten)
  https://sdi.eea.europa.eu/datashare/s/x4Fy8dEbAdNPna8/download