Madeirisch oromediterraan droog silicagrasland (EUNIS E1.5)

Het belangrijkste kort samengevat

• EUNIS-code: E1.5 (Mediterranean-montane grassland)
• Habitattype: Madeirisch oromediterraan droog silicagrasland – meerjarige pollengrasvegetatie van de hooggebergten op Madeira
• Rode Lijst Europa: Ernstig bedreigd (Critically Endangered)
• FFH-Bijlage I: Niet opgenomen
• Verspreiding: Strikt endemisch op het Portugese eiland Madeira, op hoogten boven 1500 m
• Kenmerkend: Endemische grassen zoals Parafestuca albida, Deschampsia maderensis e.a., bovendien unieke bloeiende planten en een van de zeldzaamste vogelsoorten ter wereld

---

EUNIS-classificatie en indeling

Het Madeirisch oromediterraan droog silicagrasland wordt in het European Nature Information System (EUNIS) onder de code E1.5 en de naam „Mediterranean-montane grassland” gevoerd. Het gaat om een speciaal geval binnen deze groep, want terwijl E1.5 algemeen mediterrane berggraslanden omvat, beschrijft het hier behandelde subtype een tot het eiland Madeira beperkte, azonale duurzame vegetatie.

Het habitat is geen typisch weidegrasland, maar een natuurlijke, door polvormende grassen (cespitose grassen) gedomineerde vegetatie die op kiezelzuurhoudende vulkanische substraten, vooral op ondiepe Andosolen, groeit. De fysionomie varieert van dichte, tapijtachtige matten op kleine hoogvlakten tot ijle bestanden in rotsspleten.

Rode Lijst en bedreiging

Volgens de Europese Rode Lijst van habitats (beoordeling voor EU28 en EU28+ uit 2022) wordt dit habitattype als Critically Endangered (CR) – ernstig bedreigd geclassificeerd. Dat betekent dat het zonder gerichte beschermingsmaatregelen binnen afzienbare tijd volledig verloren zou kunnen gaan.

De classificatie berust op de extreem kleine oppervlakte, het strikt endemische voorkomen en de gevoeligheid voor veranderingen. Anders dan veel andere graslandtypen is het niet bedreigd door nutriëntenbelasting of verbossing – de belangrijkste factoren liggen in de bijzondere dynamiek van begrazing en verstoring.

FFH-Richtlijn en Artikel-17-rapportage

Het habitat is niet in Bijlage I van de Habitatrichtlijn (92/43/EEG) opgenomen. Daarom zijn er geen EU-brede beoordelingen van de staat van instandhouding volgens Artikel 17 van de richtlijn beschikbaar. Voor de natuurbescherming op Europees niveau heeft het habitattype desondanks een groot belang, zoals de indeling in de hoogste bedreigingscategorie van de Rode Lijst aantoont.

Habitat: ligging, klimaat en standplaats

Dit graslandtype is strikt tot het eiland Madeira beperkt. Het bezet de toplagen van de hoogste bergen (Pico Ruivo, Pico do Arieiro en andere) op een hoogte van meer dan 1500 meter boven zeeniveau.

Klimaat en bodem:

• Bioklimaat: Oromediterraan, vochtig tot ultrahypervochtig (zeer nat)
• Substraat: Kiezelzuurhoudend vulkanisch gesteente (vast gesteente of pyroklastica) met ondiepe Andosol-bodems
• Waterhuishouding: Permanent vochtige omstandigheden door hoge neerslag en mist, maar zonder stagnerend water

De standplaats kan zowel uit aarde gevulde rotsspleten (chasmofytisch) als uit vlakke gedeelten op hellingen bestaan. De vegetatie is een natuurlijke blijvende gemeenschap (permasigmetum) die door regelmatige zwaartekrachtbodemverplaatsingen en het extreme klimaat open wordt gehouden.

Kenmerkende plantenwereld

De kruidlaag wordt door endemische graslandsoorten van Madeira gedomineerd, die wereldwijd uitsluitend in dit habitat voorkomen. De belangrijkste zijn:

• Parafestuca albida (monotypisch geslacht, Madeira-endemiet)
• Deschampsia maderensis
• Festuca jubata (strikte Madeira-endemiet, niet gedeeld met de Azoren)
• Anthoxanthum maderense
• Agrostis obtusissima
• Holcus pintodasilvae

Naast de grassen bepalen talrijke kruidachtige endemieën het beeld en bereiken hier hun ecologische optimum:

• Armeria maderensis
• Anthyllis lemmaniana
• Crepis andryaloides
• Orchis scopulorum
• Micromeria varia subsp. thymoides var. cacuminicolae
• Rumex bucephalophorus subsp. fruticescens

Daarbij komen transgressieve endemieën, die uit naburige habitats instralen, bijv. Odontites holliana, Saxifraga maderensis var. pickeringii of Argyranthemum pinnatifidum subsp. montanum.

Kwaliteitsindicatoren: Hoe groter het aandeel van deze habitattypische soorten en hoe lager de bedekkingsgraad van generalistische of stikstofminnende grassen (bijv. Bromus spp., Dactylis smithii subsp. hylodes, Agrostis castellana), des te hoger de ecologische kwaliteit. Bijzonder soortenrijke, „coenotisch verzadigde” bestanden zijn zeldzaam en extra waardevol.

Vegetatiemozaïek en contactgemeenschappen

Het silicagrasland komt nooit geïsoleerd voor, maar vormt een mozaïek met andere endemische plantengemeenschappen van Madeira:

Grenzend habitat	EUNIS-code	Korte beschrijving
Boomheidebossen van Madeira (Polysticho-Ericion arboreae)	G2.7	Altijdgroene, boomvormige Erica-bossen
Dwergstruikheide van Erica maderensis	G2.7 (subtype)	Laagblijvende hooggelegen heide
Succulente rozetplantengemeenschappen (Sinapidendro-Aeonion glandulosi)	F8.2	Xerofytisch struweel op rotsvlakken
Gemeenschappen met Thymus micans	E1.Ad	Overige acidofiele hooggebergtegraslanden

Deze zijcontacten zorgen voor uitwisseling van soorten en verhogen de biodiversiteit van het gehele complex.

Dynamiek en invloed van begrazing

Het habitat was historisch onderworpen aan begrazing door geiten. Op de vlakkere plateaus leidde constante vraat tot stikstofbepaalde, soortenarmere graslanden die door Agrostis castellana en Holcus-soorten werden beheerst. De optimale ontwikkeling van het habitat was tot rotsspleten beperkt.

Met het staken van de geitenbegrazing in recente tijd migreerden de kenmerkende graslandsoorten geleidelijk weer naar de plateaus. Daarom wordt de huidige oppervlakte van het habitat groter ingeschat dan tien jaar geleden. Op zeer ondiepe bodems blijft de gemeenschap door zwaartekrachtverstoring stabiel; op iets diepere standplaatsen kan natuurlijke successie tot houtige gewassen leiden – een proces dat op lange termijn oppervlakte kan kosten.

Bijzondere betekenis voor de fauna

De fauna van het habitattype is in de brongegevens slechts puntsgewijs opgenomen. Een uitmuntende soort is echter de Madeirastormvogel (Pterodroma madeira, Zino’s pijlstormvogel) – een van de zeldzaamste vogelsoorten ter wereld met een populatie van slechts ongeveer 30 broedparen. Deze zeevogel broedt uitsluitend in dit habitat, preciezer in aardholen binnen de graslanden en rotsspleten. Het behoud van het grasland is daarom van levensbelang voor de soort.

Bedreigingsfactoren en bescherming

In de beschikbare brongegevens zijn geen expliciete bedreigingen vermeld. Uit de beschrijving kunnen echter de volgende dynamieken worden afgeleid:

• De historische geitenbegrazing heeft de uitbreiding op plateaus sterk beperkt; het staken van de begrazing werkt momenteel positief uit.
• Bij te sterke bodemontwikkeling zou verbossing door natuurlijke successie op lange termijn een gevaar kunnen vormen.
• De extreem kleine oppervlakte en de band aan één enkel eiland stellen het habitat bloot aan elke lokale gebeurtenis (branden, invasieve soorten, extremere klimaatgebeurtenissen).

Concrete beschermingsmaatregelen of een officiële staat van instandhouding zijn in de EEA-gegevens niet gedocumenteerd. De opname in de Rode Lijst als „Critically Endangered” onderstreept evenwel de dringende noodzaak tot actie.

Samenvattende tabel

Kenmerk	Beschrijving
EUNIS-code	E1.5 (Mediterranean-montane grassland)
Habitatnaam	Madeiran oromediterranean siliceous dry grassland
Rode Lijst EU	Critically Endangered (CR)
Habitatrichtlijn Bijlage I	Niet opgenomen
Verspreiding	Madeira, Portugal; >1500 m boven zeeniveau
Bodems	Ondiepe Andosolen op kiezelzuurhoudend vulkanisch gesteente
Dominante grassen	Parafestuca albida, Deschampsia maderensis, Festuca jubata, Anthoxanthum maderense, Agrostis obtusissima, Holcus pintodasilvae
Overige typische endemieën	Armeria maderensis, Anthyllis lemmaniana, Crepis andryaloides, Orchis scopulorum e.a.
Bijzondere diersoort	Madeirastormvogel (Pterodroma madeira), broedt alleen hier

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is het Madeirisch oromediterraan droog silicagrasland?

Het betreft een natuurlijke graslandgemeenschap van de hooggebergten van Madeira die door endemische polvormende grassen en andere alleen daar voorkomende plantensoorten wordt gedomineerd. Het is een zelfstandig habitattype met EUNIS-code E1.5.

Waarom is dit habitat met uitsterven bedreigd?

De Europese Rode Lijst deelt het als „Critically Endangered” in, omdat het slechts op één enkel eiland voorkomt, extreem kleine oppervlakten inneemt en gevoelig reageert op veranderingen van de standplaats.

Welke planten zijn typisch voor dit habitat?

Dominant zijn de endemische grassen Parafestuca albida, Deschampsia maderensis, Festuca jubata, Anthoxanthum maderense en andere. Daarbij komen talrijke kruidachtige endemieën zoals Armeria maderensis en Orchis scopulorum.

Welke vogelsoort broedt uitsluitend in dit grasland?

De Madeirastormvogel (Pterodroma madeira, Zino’s pijlstormvogel) met een wereldpopulatie van circa 30 paren broedt alleen in dit habitat en is daarom rechtstreeks van het behoud ervan afhankelijk.

Zijn er beschermingsmaatregelen voor dit habitattype?

In de officiële brongegevens zijn geen concrete beschermingsmaatregelen of een staat van instandhouding volgens de Habitatrichtlijn vermeld. Het habitat is echter door zijn geïsoleerde ligging in ontoegankelijke hoogten gedeeltelijk beschermd; de Rode Lijst signaleert dringende handelingsbehoefte.