Macaronesische heide (EUNIS F4.3) – een prioritair habitattype van de Azoren, Madeira en Canarische Eilanden

Het belangrijkste in het kort

De Macaronesische heide (EUNIS F4.3) is een uitsluitend op de Atlantische eilandengroepen Azoren, Madeira en Canarische Eilanden voorkomend struikellandhabitat. Het wordt opgebouwd door endemische heideachtigen (Erica, Daboecia) of gewone dophei (Calluna) en is nauw verweven met de macaronesische laurier- en boomheidebossen (EUNIS G2.7, G2.3). De Europese Rode Lijst van habitattypen beoordeelt hem als „niet bedreigd (Least Concern)“. In bijlage I van de Habitatrichtlijn staat hij als prioritair habitattype Endemische macaronesische heiden (code 4050). Een goede kwaliteit kenmerkt zich door een hoge diversiteit aan karakteristieke endemische soorten en een geringe aanwezigheid van invasieve exoten. Het habitattype kent veel variaties – van windgeveegde Daboecia-heiden via pioniergemeenschappen op lavavelden tot soortenrijke brem-heide-mantels aan de rand van de laurierbossen.

EUNIS-indeling en definitie

Het habitattype F4.3 – Macaronesian heath in het EUNIS-classificatiesysteem omvat nanofanerofytische (laagblijvende struikachtige) heiden van de macaronesische eilandengroepen Azoren, Madeira en Canarische Eilanden. De begroeiingen worden gedomineerd of mede gedomineerd door soorten uit de geslachten Erica, Daboecia of Calluna. Belangrijk is dat het een van de volgende ecologische verschijningsvormen betreft:

• Pionierheiden op rauwe bodems of jonge lavastromen,
• permanente heiden op extreem ondiepe, voedselarme of droge bodems,
• successiestadia (serale stadia) of mantelgemeenschappen van de macaronesische bossen (laurierbossen G2.7, boomheidebossen G2.3).

Deze afbakening maakt een duidelijk onderscheid tussen de open heiden en de hoger opgaande boomheideformaties van dezelfde archipels.

Verspreiding en standplaatsdiversiteit: twee hoofdsubtypen

De Macaronesische heide is biogeografisch en ecologisch zeer heterogeen. Er kunnen twee grote eenheden worden onderscheiden.

Subtype	Archipel(s)	Dominante houtige soorten	Ecologische context	Bijzondere kenmerken
1. Azorische heide	Azoren	Daboecia azorica, Erica azorica, Calluna vulgaris, Thymus caespititius, Corema azorica	Pionier- en blijvende gemeenschappen op pyroklastische bodems, lava of na hellingafschuivingen; cyclische climaxdynamiek met Juniperus brevifolia; thermofiele varianten aan de kust.	Hoogste diversiteit aan standplaatsvarianten: Daboecia-heiden met tijm op Pico, Calluna-begroeiingen op recente lavastromen, Erica azorica-pionierstadia na hellingmuren, Erica-Morella-heiden in laagland.
2. Madeirees-Canarische heide	Madeira, Canarische Eilanden	Erica canariensis, Erica platycodon subsp. platycodon / maderincola, Erica maderensis, Morella faya, Ilex canariensis, diverse brem (Teline, Adenocarpus, Chamaecytisus)	Meestal eerste of tweede successiestadia van laurier-/heidebossen; op steile rotshellingen ook permanent.	Soortenrijke struwelen met begeleiders van het laurierbos; boomheide-mantels in de hoger gelegen delen van Madeira (arm aan soorten). Brem-heidevarianten met vele endemische soorten.

Beide subtypen worden gekenmerkt door een groot aandeel eilandendemische soorten.

Soortenrijkdom en karakteristieke planten

De Macaronesische heide herbergt een buitengewone rijkdom aan endemische plantensoorten, die vaak slechts op één eiland of archipel voorkomen. De samenstelling verschilt duidelijk tussen de beide subtypen.

Azorisch subtype (1):
Naast de dominante soorten Daboecia azorica, Erica azorica, Calluna vulgaris en Thymus caespititius komen onder andere Huperzia dentata, Huperzia suberecta, Grammitis marginella subsp. azorica, Hypericum foliosum, Oreopteris limbosperma, Vaccinium cylindraceum en Corema azorica voor. In de directe nabijheid verschijnen ook elementen van de Juniperus-microwouden, zoals Euphorbia stygiana, Myrsine retusa, Viburnum treleasi en Ilex azorica.

Madeirees-Canarisch subtype (2):
De lijst is omvangrijk. Heideachtigen zijn hier Erica canariensis, E. platycodon (met twee ondersoorten) en E. maderensis (alleen in hoger gelegen delen van Madeira). Daarbij komen Morella faya, Ilex canariensis en talrijke soorten uit laurierbos-mantels: Picconia excelsa, Marcetella maderensis, Bencomia caudata, Cedronella canariensis, Rubia fruticosa subsp. periclymenum, Bystropogon canariensis, Dracunculus canariensis, Gesnouinia arborea, Phyllis nobla, Sideritis spp., Rhamnus glandulosus, Smilax canariensis, Canarina canariensis, Convolvulus canariensis. In bremrijke varianten co-domineren Teline-, Adenocarpus- en Chamaecytisus-soorten, samen met Argyranthemum-soorten, Echium candicans en Plantago spp.

Europese Rode Lijst: bedreigingsstatus

De Europese Rode Lijst van habitattypen (EU28+-beoordeling) plaatst de Macaronesische heide (EUNIS F4.3) in de categorie Least Concern (LC) – niet bedreigd. Er is geen specifiek bedreigingscriterium (criterion) aangegeven. Deze status betekent dat het habitattype op Europees niveau momenteel geen acute bedreiging kent. De beoordeling vond plaats binnen het uitgebreide EU28+-beoordelingsgebied, dat de hele EU en andere samenwerkende landen omvat.

Een gedetailleerde indeling naar biogeografische regio’s of een overzicht van de staat van instandhouding volgens artikel 17 van de Habitatrichtlijn is niet opgenomen in de beschikbare brongegevens.

Habitatrichtlijn: Bijlage I en prioritaire status

Het habitattype is opgenomen in bijlage I van de Habitatrichtlijn (92/43/EEG) onder code 4050 met een asterisk: *** Endemic macaronesian heaths** (Endemische macaronesische heiden). Het sterretje duidt op een prioritair habitattype, waarvoor de Europese Unie een bijzondere verantwoordelijkheid draagt.

De opname als prioritair habitattype onderstreept de wereldwijde uniciteit van deze heiden. Ze bestaan uitsluitend op de macaronesische eilanden en herbergen een grote verscheidenheid aan soorten die nergens anders ter wereld voorkomen. Het sterretje wijst op de urgentie om hun oppervlak te behouden en zo nodig te herstellen.

Indicatoren van goede kwaliteit – en tekenen van degradatie

Vanwege de grote biogeografische en ecologische variatie bestaat er geen universele, eenvoudige maatstaf voor een goede kwaliteit. De beoordeling gebeurt altijd in vergelijking met een goed gedocumenteerde referentievorm van het betreffende subtype.

Aanwijzingen voor een gunstige staat van instandhouding:

• Hoge soortenrijkdom met meerdere karakteristieke, endemische plantensoorten van het desbetreffende eiland.
• Aanwezigheid van elementen van de naburige laurier- of boomheidebossen (bijv. Laurus, Prunus, Viburnum), voor zover dit vanuit de standplaats mogelijk is.
• Lage bedekking door storingsindicatoren en invasieve exoten.

Veelvoorkomende degradatieverschijnselen:

• Verarming tot slechts één of twee dominante houtige soorten; achteruitgang van de karakteristieke soorten.
• Toename van gras- en kruidachtige stadia ten koste van de houtachtige planten.
• Binnendringen en verspreiding van uitheemse invasieve planten. In de brongegevens worden de volgende typische exoten genoemd:

Archipel	Invasieve houtige soorten / probleemsoorten
Azoren	Pittosporum undulatum, Clethra arborea, Melaleuca spp., Metrosideros excelsa, Banksia integrifolia, Solanum mauritianum, Laurus azorica × nobilis (hybride), Hedychium gardneranum (vaste plant), Cryptomeria japonica (struikvorm), Acacia spp.
Madeira / Canarische Eilanden	Ulex (stekende gaspeldoorn), Cytisus scoparius (brem), Arundo (reuzenriet), Acacia spp., Hakea spp., Calotropis, Opuntia (schijfcactussen), Ailanthus altissima, Eucalyptus spp.

Bij de beoordeling van een concreet gebied dient altijd te worden teruggegrepen op gepubliceerde plantensociologische referentietabellen.

Dynamiek en successie: van heide naar laurierbos

De Macaronesische heide is geen statisch habitattype. De ecologische rol varieert per standplaats en ontwikkelingsstadium:

• Pionierstadium: Na zware verstoringen (bijv. hellingafschuivingen die de volledige bodem en de placic-horizonten van de Juniperus-microwouden verwijderen) koloniseren Erica azorica en andere pionierstruiken de rauwe bodems en zetten zo een herbebossing in gang. Vergelijkbaar is de situatie op nieuwe lavavelden.
• Permanente gemeenschap: Op extreem ondiepe pyroklastische Leptosolen, winderige kammen of droge rotskoppen kunnen de heiden zich niet tot bos ontwikkelen. Ze vormen hier climaxachtige blijvende stadia.
• Successiestadium (seraal stadium): Als mantel of eerste bebossingsstap sterven de heiden geleidelijk af door de opkomst van laurier- en boomheidesoorten, totdat zich opnieuw een gesloten bos ontwikkelt – mits er geen nieuwe verstoring optreedt. Sommige steile rotshellingen laten uitsluitend een blijvende struikbedekking toe.

Deze nauwe verwevenheid met de macaronesische bossen maakt de heiden tot een onmisbaar onderdeel van de eilandecosystemen. Op de Azoren is de dynamiek van een ‘cyclic climax’ bekend, waarbij de heide na het instorten van het Juniperus-bos een sleutelrol speelt in de regeneratie.

Betekenis en bescherming

Hoewel de Europese Rode Lijst momenteel geen acute bedreiging aangeeft, is het habitattype door verschillende factoren potentieel kwetsbaar. De in de brongegevens niet in detail vermelde bedreigingen omvatten naar ervaring de verspreiding van invasieve exoten, veranderingen in landgebruik (omzetting in weidegrond of bosbouw) en versnippering.

De prioritaire Habitatrichtlijnstatus verplicht de lidstaten Portugal (Azoren, Madeira) en Spanje (Canarische Eilanden) tot strikte beschermings- en instandhoudingsmaatregelen. Een centrale aanpak is de bestrijding van de genoemde invasieve plantensoorten, met name Pittosporum undulatum, Clethra arborea en Acacia spp., die de karakteristieke heiden verdringen. Daarnaast is het veiligstellen van voldoende grote, onversneden gebieden belangrijk om natuurlijke verstorings- en successiedynamieken te behouden.

Herstelrichtlijnen zijn niet in de beschikbare brongegevens opgenomen. In het algemeen geldt dat succesvolle herstelmaatregelen rekening moeten houden met de lokale plantendiversiteit en de typische endemische struiksoorten moeten bevorderen.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is de Macaronesische heide?

De Macaronesische heide is een door endemische heideachtigen (Erica, Daboecia) en gewone dophei gedomineerd struikellandhabitat dat uitsluitend op de Azoren, Madeira en de Canarische Eilanden voorkomt. Het omvat pionier-, blijvende en successiestadia (EUNIS F4.3).

Waar komt ze precies voor?

Het habitattype komt voor op de Portugese archipels Azoren en Madeira en op de tot Spanje behorende Canarische Eilanden. Binnen deze eilanden bezet het zeer uiteenlopende standplaatsen, van kustnabije lavavelden tot in de bergzone.

Is ze bedreigd?

Volgens de Europese Rode Lijst van habitattypen (EU28+) wordt de Macaronesische heide als „Least Concern (LC)“ – dus niet bedreigd – geclassificeerd. Er is geen concrete bedreigingscode toegekend.

Welke beschermingsstatus heeft ze volgens EU-recht?

Ze is onder Habitatrichtlijn-code 4050 als prioritair habitattype (* Endemic macaronesian heaths) opgenomen in bijlage I van de Habitatrichtlijn. De instandhouding ervan geniet de hoogste Europese urgentie.

Welke typische planten komen er voor?

Afhankelijk van eiland en subtype domineren soorten als Erica azorica, Daboecia azorica, Calluna vulgaris, Erica canariensis, Erica platycodon en Morella faya. Begeleidend komen talrijke endemische brem- en kruidensoorten voor, zoals vertegenwoordigers van Teline, Echium of Sideritis. Op de Azoren zijn Thymus caespititius en Corema azorica bijzonder kenmerkend.

Bronnen

• European Red List of Habitats (EEA 2022), EUNIS F4.3 Factsheet: https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/european-red-list-of-habitats
• EUNIS habitat classification: F4.3 – Macaronesian heath: https://eunis.eea.europa.eu/habitats.jsp
• Red List browser for habitats: https://eunis.eea.europa.eu/habitats-code-browser-redlist.jsp
• Habitatrichtlijn Bijlage I (Code 4050): https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/habitats-directive_en
• Dataset EU+ assessments: https://sdi.eea.europa.eu/datashare/s/x4Fy8dEbAdNPna8/download