Mediterrane oesterbanken in de infralitorale zone (EUNIS MB25)

Het belangrijkste in het kort
Mediterrane oesterbanken in de infralitorale zone vormen een marien biotooptype dat wordt opgebouwd door de Europese platte oester (Ostrea edulis) en zowel op harde als op zachte bodems in de ondiepe, lichtrijke zone van de Middellandse Zee voorkomt. Het habitat is volgens de Europese Rode Lijst van habitats als „Endangered“ (bedreigd) beoordeeld. Het wordt toegewezen aan het FFH-habitattype 1170 „Riffen“, waarvoor in de brongegevens geen grensoverschrijdende beoordeling volgens artikel 17 beschikbaar is. De vindplaatsen zijn uitsluitend gedocumenteerd voor de biogeografische regio MED (Middellandse Zee). Deze oesterbanken zijn een hotspot van biodiversiteit, maar worden bedreigd door invasieve soorten en veranderingen in het milieu.

Wat zijn mediterrane infralitorale oesterbanken?

Dit biotooptype draagt de EUNIS-code MB25 en behoort tot de mariene habitats. „Infralitoraal“ beschrijft de permanent onder water staande zeebodem van ondiepe kustwateren – daar waar voldoende licht doordringt voor benthische primaire productie. Oesterbanken in deze zone ontstaan wanneer oesters zich in hoge dichtheden op een substraat vestigen en blijvende structuren vormen.

Kenmerkend zijn bestanden van de Europese platte oester (Ostrea edulis) met een dichtheid van ten minste vijf individuen per vierkante meter. De dieren cementeren hun onderste schelp op harde ondergrond (rots), op andere schelpdieren (bijvoorbeeld de endemische edele steekmossel Pinna nobilis) of liggen als losse exemplaren of clusters ook op grof zand. Vaak treft men de banken aan in de buurt van riviermondingen, estuaria en beschutte baaien.

Drie duidelijk te onderscheiden habitatcomponenten bepalen dit leefgebied:

• De holtes binnen de oestermatrix (interstitiële ruimten),
• de biodeposities onder de bank (uitwerpselen en fijn sediment) en
• het oppervlak van de oesterschelpen zelf, dat hard substraat biedt voor een veelheid aan aangroeiorganismen.

Habitatstructuur en ecologische functie

Mediterrane oesterbanken zijn biogene rifbouwers. Ze creëren driedimensionale structuren die het reliëf van de zeebodem sterk veranderen en andere organismen niches bieden. Hun filtratiecapaciteit – fytoplankton en detritus worden uit het omringende water gehaald – verbetert de waterkwaliteit en maakt ze tot een sleutelelement van het kustecosysteem.

De biodeposities onder de bank verrijken organisch materiaal en bevorderen een rijke bodemfauna (infauna). Tegelijkertijd dient het schelpmateriaal als hard substraat voor een soortenrijke aangroeigemeenschap (epibiota) van zeepokken, mosdiertjes (Bryozoa) en tal van kleine diersoorten.

Kenmerkende soorten

In de bronnen van de Europese Rode Lijst worden de volgende soortengroepen als habitatbepalend genoemd:

Groep	Beschrijving
Oesters	Dichte aggregaties van de Europese platte oester (Ostrea edulis). Vaak ook de geïntroduceerde Japanse oester (Crassostrea gigas).
Aangroei	Oesterschelpen zijn vaak bedekt met zeepokken en/of bryozoën.
Slakken (predatoren)	Vertegenwoordigers van de familie Muricidae, zoals de Europese oesterboorder (Ocenebra erinaceus) en de rotsslak Stramonita haemastoma, boren oesters aan en verteren het vlees.
Overige ongewervelden	Bryozoën, borstelwormen (Polychaeta) van diverse geslachten en roeipootkreeftjes (Copepoda) maken deel uit van de levensgemeenschap.
Invasieve soorten	Door de intensieve introductie van de Japanse oester voor kweekdoeleinden zijn diverse invasieve soorten in de Middellandse Zee terechtgekomen.

Een gestandaardiseerde lijst van typische soorten („typical species“) is in de beschikbare brongegevens niet expliciet opgenomen. De opsomming steunt op de beschreven levensgemeenschap.

Verspreiding en biogeografische regio

In de brongegevens wordt uitsluitend de biogeografische regio MED (Middellandse Zee) vermeld. Concrete landenlijsten ontbreken. De naam „Mediterranean infralittoral oyster beds“ beperkt het voorkomen echter duidelijk tot het mariene gebied van de Middellandse Zee.

Oesterbanken van dit type bestaan zowel in westelijke als in oostelijke deelgebieden. De exacte verspreidingskernen zijn in de onderliggende staat van instandhoudingsrapporten niet per land uitgesplitst. De gegevens berusten op de beoordelingen voor de EU28 en EU28+ van de Europese Rode Lijst van habitats.

Bedreiging en Europese Rode Lijst

De Europese Rode Lijst van habitats beoordeelde het biotooptype MB25 zowel in de EU28- als in de EU28+-beoordeling uniform als „Endangered“ (bedreigd). Een concreet Rode Lijst-criterium (bijvoorbeeld kwantitatieve afname, areaalkrimp) wordt in de beschikbare gegevens niet genoemd.

Deze classificatie maakt duidelijk dat het habitat in heel Europa een aanzienlijke graad van bedreiging kent. Als drijvende factoren zijn – afgeleid uit de habitatbeschrijvingen – met name de concurrentie door de Japanse oester en de daarmee geassocieerde invasieve soorten aan te wijzen, evenals het verlies van geschikte standplaatsen (bijvoorbeeld door kustverharding of waterverontreiniging). Een nadere uitsplitsing van bedreigingen ontbreekt in de brongegevens.

Beschermingsstatus en juridisch kader

Het biotooptype wordt in de EUNIS-systematiek toegewezen aan het FFH-habitattype 1170 „Riffen“. Deze toewijzing is voorzien van de qualifier „<“, wat betekent dat de mediterrane oesterbanken niet het gehele FFH-type 1170 beslaan, maar een deelverzameling of geassocieerd subtype vormen. Daarmee vallen ze in beginsel onder de bescherming van de Habitatrichtlijn (92/43/EEG).

Let op: De Habitatrichtlijn verplicht de lidstaten deze habitats binnen Natura 2000-gebieden te behouden of te herstellen. Voor habitattype 1170 zijn in de brongegevens geen grensoverschrijdende artikel 17-beoordelingen beschikbaar. Referentiewaarden of specifieke staat van instandhoudingen zijn niet in de dataset opgenomen. In concrete Natura 2000-gebieden kunnen echter gebiedsspecifieke kwaliteitsindicatoren en referentiewaarden zijn vastgesteld.

Betekenis voor de biodiversiteit

De driedimensionale structuur van de oesterbanken vergroot de beschikbare ruimte voor een veelheid aan soorten. De interstitiële holtes dienen kleine vissen, kreeftachtigen en wormen als schuilplaats. De schelpen zelf worden bevolkt door een soortenrijke gemeenschap van aangroeiorganismen, die op hun beurt weer als voedselbron dienen voor predatoren.

Door filtratie verbeteren oesters de lichtomstandigheden in de waterkolom en dragen ze bij aan de stabiliteit van het voedselweb. Hun verdwijning heeft daarom verstrekkende gevolgen voor het hele kustecosysteem.

Uitdagingen en bedreigingsfactoren

Hoewel de brongegevens geen specifieke bedreigingen („threats“) sommen, kunnen uit de beschrijving en de status „Endangered“ indirecte gevaren worden afgeleid:

• Invasieve soorten: De intensieve aquacultuur van de Japanse oester (Crassostrea gigas) heeft niet alleen deze soort, maar ook meegevoerde begeleidende organismen in de Middellandse Zee doen vestigen, die de inheemse oester kunnen verdringen.
• Habitatverlies: Oeververhardingen en estuariumbeheer kunnen de voor oesters gunstige brakwaterzones veranderen.
• Waterkwaliteit: Eutrofiëring en vervuilende stoffen tasten filtervoeders rechtstreeks aan.
• Mechanische schade: Bodemsleepnetten en ankers kunnen rifstructuren fysiek vernietigen.

De in de bronnen genoemde introductie van Crassostrea gigas en meerdere invasieve soorten wijst op een aanzienlijke biologische druk.

Herstel en beschermingsmaatregelen

Specifieke herstelinstructies („restoration notes“) ontbreken in de brongegevens. Gezien de beschermingsstatus en het ecologische belang zijn echter de volgende benaderingen denkbaar:

• Gebiedsbescherming: Aanwijzing en effectief beheer van mariene beschermde gebieden waarin oesterbanken voorkomen.
• Herintroductie: Actief herstel met inheemse Ostrea edulis onder vermijding van insleep van uitheemse soorten.
• Waterkwaliteitsbeheer: Vermindering van nutriënten- en verontreinigingsbelasting.
• Visserijregulering: Verbod op bodemberoerende vistuigen op oesterbanken.

De situatie is gebiedsspecifiek; voor Nederlandse tuinen of gemeenten is dit biotooptype niet direct overdraagbaar. Het gaat om een zuiver marien habitat dat alleen in de betreffende kustwateren voorkomt en daar beschermd moet worden.

Onderzoek en monitoring

Voor het biotooptype MB25 bestaan geen uniform overeengekomen kwaliteitsindicatoren, zoals die voor andere mariene habitats soms voorhanden zijn. De aanwezigheid en abundantie van de oesters geldt als sleutelindicator. Binnen Natura 2000-gebieden kunnen lokale referentiewaarden zijn vastgesteld. Andere mogelijke indicatoren zijn:

• frequentie en omvang van de oesterbanken,
• aandeel aangroeiorganismen en biologische diversiteit,
• waterkwaliteitsparameters (zuurstofgehalte, chlorofyl-a).

Systematische monitoring is vanwege de lacuneuze gegevens bijzonder belangrijk om een verslechtering van de staat van instandhouding tijdig te signaleren.

Overzichtstabel

Kenmerk	Waarde volgens bron
EUNIS-code	MB25
Habitatnaam	Mediterranean infralittoral oyster beds
Habitattype	Mariene oesterbanken in de infralitorale zone
Rode Lijst-categorie (EU28/EU28+)	Endangered (bedreigd)
FFH-Annex I-type	1170 – Riffen (qualifier „<“)
Staat van instandhouding (artikel 17)	In de beschikbare brongegevens niet vermeld
Biogeografische regio	MED (Middellandse Zee)
Landenlijst	Geen specifieke landvermeldingen beschikbaar