Mediterrane bosweide (EUNIS E7.3) – Dehesa en Montado

Het belangrijkste in het kort

Mediterrane bosweiden (EUNIS E7.3) – in Spanje bekend als dehesa en in Portugal als montado – zijn halfopen, begraasde landschappen waar verspreide, vaak oude bomen worden gecombineerd met soortenrijke graslanden en soms ook met smalle akkerstroken. Het is een voor Europa belangrijk leefgebied voor veel zeldzame en bedreigde soorten en tegelijkertijd een cultureel erfgoed van traditioneel landgebruik. De Europese Rode Lijst beoordeelt dit habitattype als Near Threatened (gevoelig). Een deel van deze habitats – de dehesa’s met altijdgroene eiken – is beschermd door de Habitatrichtlijn (bijlage I, code 6310).

Kenmerk	Detail
EUNIS-code	E7.3
EUNIS-naam	Dehesa
Habitatnaam (EN)	Mediterranean wooded pasture and meadow
Habitatrichtlijn bijlage I-code	6310 (Dehesas with evergreen Quercus spp.)
Rode Lijst-categorie (EU28+)	Near Threatened
Rode Lijst-criterium	In de beschikbare brongegevens niet vermeld
Biogeografische regio’s	In de beschikbare brongegevens niet uitgesplitst
Staat van instandhouding art. 17 HR	In de beschikbare brongegevens niet vermeld

Wat zijn mediterrane bosweiden?

Mediterrane bosweiden zijn open, parkachtige landschappen die door eeuwenlang traditioneel beheer zijn ontstaan. Op dezelfde percelen wordt het houden van graasvee (schapen, geiten, runderen, Iberische varkens), af en toe hooiland en zelfs voedergewassen of graanteelt gecombineerd met het behoud van bomen en struiken. De verspreide bomen zorgen voor schaduw, leveren vruchten (eikels, kurk) en bepalen het karakteristieke aanzicht.

De meest voorkomende vormen in het westelijke Middellandse Zeegebied zijn de dehesa (Spanje) en de montado (Portugal). Daar overheersen altijdgroene eiken, vooral steen- en kurkeiken. In andere regio’s (Griekenland, Zuid-Italië, de Balkan) kunnen ook bladverliezende eiken, tamme kastanjes of olijfbomen het beeld bepalen.

Subtypen (naar beheervorm)

De EUNIS-classificatie onderscheidt twee hoofdvormen:

• Bosweiden met oud hout (old-growth wooded pasture) – vooral Sclerophyllous pastoral woodland (bijv. dehesa) en Deciduous pastoral woodland met bladverliezende boomsoorten.
• Bosweiden met struik- en hakhout (scrub and coppice wooded pasture) – waaronder begraasde macchia, garrigue, phrygana en bergweidemozaïeken met gesnoeide of geknotte bomen.

EUNIS-classificatie en verspreiding

Het habitattype E7.3 – Dehesa omvat alle traditionele mediterrane bosweiden. Het maakt deel uit van de EUNIS-groep “Heavily managed or man-made forests and woodlands”.

Typische vindplaatsen bevinden zich in:

• Iberisch Schiereiland: dehesa en montado in Spanje en Portugal
• Griekenland
• Zuid-Italië en Zuid-Frankrijk
• delen van de Balkan

De precieze landenlijst is niet in de brongegevens opgenomen; de opsomming is gebaseerd op de beschrijving van de Europese Rode Lijst.

Rode Lijst van habitats – bedreiging in Europa

De Europese Rode Lijst van habitats (EU28+) beoordeelt mediterrane bosweiden als Near Threatened – dus gevoelig, maar momenteel nog niet acuut bedreigd. De beoordeling heeft betrekking op het gehele EU-grondgebied plus enkele aangrenzende landen.

• Categorie: Near Threatened
• Toepassingsgebied: EU28 en EU28+ (heel Europa)
• Specifiek criterium: Niet in de dataset genoemd

De classificatie weerspiegelt de aanhoudende druk door veranderingen in landgebruik. Kwaliteitsverlies door intensivering of het staken van het beheer kan in de toekomst leiden tot een hogere dreigingscategorie.

Habitatrichtlijn – beschermingsstatus

Slechts een deel van de mediterrane bosweiden is expliciet beschermd via de Habitatrichtlijn:

• Bijlage I, code 6310: Dehesas with evergreen Quercus spp. (dehesa’s met altijdgroene eiken)

Dit betekent dat niet alle bosweiden die onder E7.3 vallen automatisch via de Habitatrichtlijn zijn beschermd. Vooral de varianten met een grotere diversiteit aan boomsoorten, zoals bladverliezende eiken of kastanjes, en de struikrijke vormen zijn niet onder deze bijlage-code opgenomen.

Een Europese staat van instandhouding volgens artikel 17 van de Habitatrichtlijn is in de beschikbare brongegevens niet aanwezig.

Leefgebied en biodiversiteit

Mediterrane bosweiden behoren tot de soortenrijkste cultuurlandschappen van Europa. De combinatie van open, halfopen en beschaduwde plekken, oude bomen, droge muren en tijdelijke kleine wateren creëert een groot aantal microhabitats.

Karakteristieke houtige gewassen

• Steeneik (Quercus ilex, Q. rotundifolia)
• Kurkeik (Q. suber)
• Hulsteik (Q. coccifera s.l.)
• Tamme kastanje (Castanea sativa)
• Olijfboom (Olea europaea)
• Westelijke aardbeiboom (Arbutus unedo)
• Boomhei (Erica arborea)
• Mastiekstruik (Pistacia lentiscus)
• Johannesbroodboom (Ceratonia siliqua)

Daarnaast komen dennen, jeneverbes en andere altijdgroene of bladverliezende bomen voor.

Struiklaag

In de struiklaag zijn typische hardbladige struwelen te vinden, die per regio worden aangeduid als macchia, garrigue of phrygana. Veel voorkomende soorten zijn:

• Cistus ladanifer, C. salviifolius, C. monspeliensis (zonneroosjes)
• Retama sphaerocarpa
• Cytisus multiflorus
• Phillyrea angustifolia
• Lavandula spp. (lavendel)
• Genista hirsuta
• Daphne gnidium
• Asparagus acutifolius

Kruidlaag

De kruidlaag wordt grotendeels gevormd door eenjarige en meerjarige, spontane of traditioneel ingezaaide grassen en kruiden:

• Grassen: Lolium, Bromus, Hordeum e.a.
• Vlinderbloemigen: klavers, luzerne, Ornithopus (serradelle)
• Kruisbloemigen en vele andere wilde kruiden

Plaatselijk wordt op extensieve wijze graan (haver, gerst, tarwe, rogge) geteeld.

Indicatorsoorten en bijzondere planten

Tussen de vele karakteristieke kruiden bevinden zich ook beschermde en endemische soorten, waaronder:

• Narcissus cantabricus
• Fritillaria lusitanica
• Romulea ramiflora
• Tolpis barbata

Cultuurhistorische betekenis en waarde

Mediterrane bosweiden zijn niet alleen hotspots van biologische diversiteit, maar ook levende getuigenissen van traditioneel landgebruik. Ze weerspiegelen de lokale sociale en economische geschiedenis – zoals de eeuwenoude eikelmast in de Iberische varkenshouderij. Daarom worden ze aangemerkt als High Nature Value Farmland Areas (HNV): landbouwgronden met een bijzonder hoge natuurwaarde.

Kwaliteitsindicatoren

De Europese Rode Lijst noemt de volgende kenmerken die een hoge ecologische kwaliteit aangeven:

• Hoge dichtheid oude bomen (veteranen met een brede kroon)
• Natuurlijke verjonging van de boomsoorten die de structuur bepalen
• Regelmatig, traditioneel beheer volgens de richtlijnen voor High Nature Value Farmland
• Geen verstruiking of herbebossing die de typische halfopen structuur verdringt
• Geen intensivering van de landbouw: verwijderen van houtige gewassen, gebruik van meststoffen, kunstmatige inzaai of te hoge veedichtheid verminderen de kwaliteit
• Geen uitbreiding van uitheemse boomsoorten uit aanplant of invasieve bronnen

Deze indicatoren helpen om de toestand te beoordelen en beschermingsmaatregelen te richten.

Bedreigingen

Het grootste gevaar voor mediterrane bosweiden is verandering in landgebruik. Dat werkt in twee tegengestelde richtingen:

• Intensivering van het gebruik: Vergroting van het aandeel puur grasland door rooien van bomen en struiken, meer gebruik van meststoffen, kunstmatige doorzaai, te hoge veebezetting. Hierdoor gaan structuurvariatie en typische soorten verloren.
• Staken van het beheer: Als de traditionele begrazing en houtoogst wegvalt, treedt verstruiking op, gevolgd door successie naar gesloten bos. De halfopen verschijningsvorm verdwijnt met al haar microhabitats.

Bovendien kunnen niet-inheemse boomsoorten, die bijvoorbeeld voor bosbouwdoeleinden zijn aangeplant of zich invasief uitbreiden, de natuurlijke soortensamenstelling veranderen.

Beschermings- en ontwikkelingsmogelijkheden

Specifieke herstelaantekeningen zijn niet in de beschikbare brongegevens opgenomen. In het algemeen geldt echter:

• Instandhouding van de traditionele, extensieve beweiding met seizoensgebonden gebruik en lage tot matige veebezetting
• Bevordering van de natuurlijke verjonging van eiken en andere sleutelbomen
• Behoud van oude bomen en dood hout als leefgebied
• Vermijden van bemesting en bestrijdingsmiddelen
• Geen omzetting in intensief akker- of grasland
• Monitoring en eventueel regionale stimuleringsprogramma’s voor HNV-landbouw

De verantwoordelijkheid ligt meestal bij landeigenaren en -beheerders; beschermingsmaatregelen slagen vaak alleen in nauwe samenwerking met de landbouw.

Mediterrane bosweide in tuin en bebouwde omgeving

Een natuurgetrouwe nabootsing van een mediterrane bosweide in een particuliere tuin of op gemeentelijk groen is al om klimatologische en oppervlakteredenen nauwelijks mogelijk. Toch kunnen enkele vormgevingselementen worden overgenomen, zoals:

• Enkele, breedkronige steeneiken, kurkeiken of olijfbomen als solitair
• Natuurvriendelijke, bloemrijke droge graslanden of kruidenweiden in plaats van intensief gazon
• Stapelmuurtjes en droge stenen muren als structuurelementen
• Geen gebruik van meststoffen en chemische middelen

In mediterrane streken van Europa kunnen dergelijke natuurvriendelijke plekken een kleine bijdrage leveren aan de verbinding van leefgebieden.