Mediterraan kustduinbos met dennen – EUNIS B1.7

Het belangrijkste in het kort

• Het mediterrane kustduinbos met dennen is een door dennen gedomineerd bos op gestabiliseerde duinen aan de Middellandse Zeekusten.
• De EUNIS-code is B1.7 (Coastal dune woods); binnen de Europese Rode Lijst wordt het subtype als B1.7d aangeduid.
• De Europese Rode Lijst van habitats beoordeelt het als „Least Concern” – op Europees niveau is er momenteel geen bedreiging.
• Het is nauw verbonden met het FFH-habitattype 2270 (*Beboste duinen met Pinus pinea en/of Pinus pinaster), een prioritair habitat van de EU.
• Natuurlijke bestanden komen voor aan de kusten van Cyprus, Albanië, Italië, Spanje en Portugal; ook lang ingeburgerde dennenbossen met een natuurlijke ondergroei worden hiertoe gerekend.
• Kwaliteitskenmerken zijn een ongelijkjarig kronendak, een soortenrijke struiklaag zonder onkruiden en de afwezigheid van verstoring door toerisme of uitheemse bomen.

Wat is het mediterrane kustduinbos met dennen?

Mediterrane kustduinbossen met dennen ontstaan op kustduinen die voldoende zijn gestabiliseerd en zo ver van zout grondwater of zeeschuim verwijderd zijn dat een blijvende boomlaag kan bestaan. In opbouw lijken ze sterk op de zonale bosvegetatie van het betreffende mediterrane klimaat – in het binnenland zou men vergelijkbare dennenbossen bijvoorbeeld aan het EUNIS-type G3.7 (Mediterranean lowland to sub-montane Pinus woodland) toekennen.

In het westelijke Middellandse Zeegebied overheersen Parasolden (Pinus pinea), Zeeden (Pinus pinaster) en Aleppoden (Pinus halepensis); in het oostelijke Middellandse Zeegebied domineert de Calabrische den (Pinus brutia). Alle vier worden bovendien al lange tijd aangeplant op stabiel kustzand. Ook zulke lang gevestigde aanplantingen met een natuurlijke struik- en kruidlaag vallen onder dit biotooptype – conform de omschrijving van het FFH-habitattype 2270.

Bepalend voor de indeling is de dominantie van de dennen: zodra de begeleidende struiken een grotere bedekking bereiken dan de bomen, wordt de vegetatie tot het type B1.6b (Mediterranean and Black Sea coastal dune scrub) gerekend.

EUNIS-classificatie: B1.7 en de onderdelen

Het Europese habitatclassificatiesysteem EUNIS deelt het habitat als volgt in:

• B – Kusthabitats (Coastal habitats)
• B1 – Kustduinen en zandstranden (Coastal dunes and sandy shores)
• B1.7 – Kustduinbossen (Coastal dune woods)
• B1.7d – Mediterraan naaldhoutkustduinbos (Mediterranean coniferous coastal dune woodland)

De code B1.7d wordt in de datasets van de Europese Rode Lijst als een apart beoordeeld subtype gevoerd. Het omvat zowel spontaan ontstane als lang ingeburgerde, natuurnabije dennenbestanden met een soortenrijke ondergroei op duinen. Louter bosbouwkundig aangelegde plantages zonder de standplaatsgebonden begeleidende flora horen er niet toe.

Afgrenzing: Waar struiken zoals Juniperus macrocarpa, Pistacia lentiscus of Phillyrea angustifolia overheersen en de dennen nog slechts verspreid staan, volgt indeling als B1.6b.

Rode Lijst van Europese habitats: Least Concern

De Europese Rode Lijst van habitats (European Red List of Habitats) beoordeelt de staat van instandhouding van biotooptypen op EU-niveau. Het mediterrane kustduinbos met dennen wordt onder code B1.7d met de categorie „Least Concern” (niet bedreigd) voor zowel de EU28- als de EU28+-landen vermeld.

Dat betekent: op Europees niveau zijn er momenteel geen aanwijzingen voor een sterke achteruitgang van oppervlakte of kwaliteit die een indeling in een bedreigingscategorie („Near Threatened” of hoger) zou rechtvaardigen. Een specifiek criterium (bijvoorbeeld voor populatieafname of areaalverlies) werd in de beschikbare brongegevens niet genoemd.

Belangrijk om te weten: de beoordeling „Least Concern” is een momentopname op continentale schaal en sluit lokale of regionale problemen niet uit – zoals de omvorming van duinbossen door intensief toeristisch gebruik of de aanplant van uitheemse boomsoorten.

FFH-Bijlage I: habitattype 2270

Het biotooptype hangt nauw samen met bijlage I van de Habitatrichtlijn. Daar is het habitat 2270 – Beboste duinen met Pinus pinea en/of Pinus pinaster als prioritair habitat () opgenomen. In de officiële datasets wordt de relatie met het symbool ≈ (ongeveer gelijk) aangegeven omdat:

• het FFH-type 2270 uitsluitend bestanden met Pinus pinea en/of Pinus pinaster omvat,
• het EUNIS-type B1.7d ook de oostelijke bestanden met Pinus brutia en Pinus halepensis omvat,
• beide concepten echter hetzelfde basisidee volgen: dennenbossen op gestabiliseerde duinen met een natuurlijke bodemvegetatie.

Voor de praktische natuurbescherming betekent dit: gebieden die aan het EUNIS-type B1.7d beantwoorden en de genoemde dennensoorten herbergen, kunnen doorgaans aan het FFH-type 2270 worden toegewezen en genieten daarmee de beschermingsstatus van een prioritair habitat. Een actuele staat van instandhouding volgens artikel 17 van de Habitatrichtlijn werd in de beschikbare brongegevens niet vermeld.

Leefgebied en biodiversiteit

Standplaatsomstandigheden

• Bodem: Diepe, ontkalkte of ten minste oppervlakkig ontzilte kustzanden
• Ligging: Voldoende landinwaarts of topografisch beschut, zodat zout grondwater en zeeschuim geen stempel meer drukken
• Klimaat: Mediterraan, met zachte winters en zomerse droogte
• Dynamiek: De bossen ontstaan als eindstadium van de duinontwikkeling, wanneer de zandverstuiving grotendeels tot stilstand is gekomen.

Boomlaag

De boomlaag is veelal licht en ongelijkjarig. Per regio domineren:

Regio	Meest voorkomende dennensoorten
Westelijk Middellandse Zeegebied	Pinus pinea, Pinus pinaster, Pinus halepensis
Oostelijk Middellandse Zeegebied	Pinus brutia, aangevuld met Pinus halepensis

De dennen bereiken doorgaans een hoogte van 10–20 m en vormen een ijl kronendak, waaronder zich een soortenrijke struiklaag kan ontwikkelen.

Struik- en kruidlaag

Typische begeleidende houtige gewassen (ondergroei) zijn:

• Phillyrea angustifolia (Smalbladige phillyrea)
• Rhamnus oleoides (Olijfwegedoorn)
• Pistacia lentiscus (Mastiekboom)
• Olea europaea var. sylvestris (Wilde olijf)
• Tamarix gallica en Tamarix africana (Tamarisken)
• In Spanje en Portugal bovendien: Juniperus macrocarpa (Grootvruchtige jeneverbes), Juniperus phoenicea (Fenicische jeneverbes), Juniperus oxycedrus (Stekelige jeneverbes)

De kruidlaag wordt gevormd door standplaatsgebonden duinsoorten; voor een goede staat van instandhouding mogen er geen akkeronkruiden of uitheemse soorten binnendringen.

Tabel: Typische houtige soorten

Laag	Wetenschappelijke naam	Nederlandse naam	Verspreiding
Boom	Pinus pinea	Parasolden	Westmediterraan
Boom	Pinus pinaster	Zeeden	Westmediterraan
Boom	Pinus halepensis	Aleppoden	Gehele Middellandse Zeegebied
Boom	Pinus brutia	Calabrische den	Oostmediterraan
Struik	Pistacia lentiscus	Mastiekboom	Gehele Middellandse Zeegebied
Struik	Phillyrea angustifolia	Smalbladige phillyrea	West- tot Centraalmediterraan
Struik	Olea europaea var. sylvestris	Wilde olijf	Gehele Middellandse Zeegebied
Struik	Juniperus macrocarpa	Grootvruchtige jeneverbes	Iberisch Schiereiland
Struik	Tamarix gallica	Franse tamarisk	Noordwestmediterraan

Kwaliteitskenmerken en typische verstoringen

De Europese Rode Lijst van habitats noemt vier centrale kwaliteitsindicatoren die een intacte ontwikkeling van het habitat weergeven:

1. Afwezigheid van bosbouwkundig aangeplante of geïntroduceerde dennen van andere soorten en van uitheemse bomen (bijv. Eucalyptus).
2. Ongelijkjarig kronendak van dennen met een daaronder liggende struiklaag – een aanwijzing voor natuurlijke verjonging.
3. Voorkomen van de typische begeleidende flora zonder onkruidsoorten.
4. Geen verstoring door kusttoerisme (betreding, afval, bodemverdichting).

Hieruit zijn ook de meest voorkomende aantastingen af te leiden, hoewel de Rode Lijst-procedure op dit moment geen dekkende trendanalyse heeft opgeleverd:

• Toeristische druk: Betreding, kamperen, vuurplaatsen en de aanleg van infrastructuur vernietigen de ijle vegetatie en verdichten de bodem.
• Bosbouwkundige ingrepen: Aanplant bijvoorbeeld met Eucalyptus of met snelgroeiende, uitheemse dennenherkomsten leidt tot verarming van de ondergroei.
• Versnippering: In gewilde kustgebieden worden duinbossen gerooid voor woonwijken en recreatieterreinen.
• Invasieve soorten: Uitheemse struiken kunnen de natuurlijke verjonging van de dennen belemmeren.

Ondanks de algemene indeling „Least Concern” moet het habitat daarom vooral in toeristisch intensief gebruikte kuststroken actief worden beschermd.

Voorkomen en geografische verspreiding

De natuurlijke vindplaatsen van het mediterrane kustduinbos met dennen strekken uit langs de kusten van het Middellandse Zeegebied. De in de brongegevens concreet genoemde landen zijn:

• Cyprus
• Albanië
• Italië
• Spanje (inclusief de Balearen)
• Portugal (Atlantische kust)

In deze landen bestaan zowel spontane bossen als sinds lange tijd ingeburgerde parasolden- of zeedenbossen met een natuurlijke ondergroei, die tot het habitat worden gerekend. Buiten de genoemde landen kunnen kleinschalige bestanden ook in andere mediterrane staten voorkomen, maar daarvoor ontbreken in de beschikbare brongegevens verdere aanwijzingen.

In biogeografische regio’s zoals de Mediterrane regio en mogelijk delen van de Atlantische regio (Portugal) is het type relevant; de precieze biogeografische regio’s zijn in de brongegevens niet expliciet opgesomd.

Bescherming en beheer

De toebehorendheid tot het prioritaire FFH-habitattype 2270 verplicht de EU-lidstaten om gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. Daartoe komen in het bijzonder de volgende maatregelen in aanmerking:

• Bezoekersgeleiding: Vlonderpaden, afrastering en informatievoorziening voorkomen betredingsschade.
• Vrijhouden van uitheemse bomen: Verwijderen van Eucalyptus-aanplant of uitheemse dennensoorten.
• Bevorderen van natuurlijke verjonging: Ongelijkjarige bestanden behouden en kleinschalige verstoringen (bijv. storm) toelaten die de verjonging van dennen dienen.
• Geen intensief bosbouwkundig gebruik: Hooguit stamsgewijze verwijdering, voor zover verenigbaar met de instandhoudingsdoelen.

Aangezien uit de beschikbare Europese datasets geen concrete hersteladviezen zijn afgeleid, moeten de beheermaatregelen per standplaats aan de lokale situatie worden aangepast.

Conclusie

Het mediterrane kustduinbos met dennen (EUNIS B1.7, subtype B1.7d) is een karakteristiek habitat van de mediterrane duinlandschappen. Het biedt tal van gespecialiseerde planten en dieren een toevluchtsoord en geniet als prioritair FFH-type een bijzondere beschermingsverantwoordelijkheid. Ofschoon de Europese Rode Lijst op dit moment geen bovenregionale bedreiging ziet, worden de bossen lokaal door toerisme en bosbouwkundige ingrepen bedreigd – een zorgvuldige omgang blijft onmisbaar.