This article was generated automatically based on the stated sources and translated into this language. The underlying video descriptions were editorially reviewed; this article itself was not individually reviewed by a subject-matter editor.
More about our AI transparencyHvers vegna fara múrsvölungar frá Mið-Evrópu í lok júlí? Lestu um árstíðasveiflur þeirra, líf á flugi og vernd varpstaða við hús.
Þegar hvellir söngir múrsvölunga (Apus apus) yfir húsþökum þagna skyndilega í lok júlí velta margir fyrir sér hvað hafi orðið af fuglunum. Um mitt sumar í Mið-Evrópu er varptímanum þegar lokið og múrsvölungarnir leggja af stað til vetrardvalar í Afríku. Þeir dvelja oft aðeins um þrjá mánuði í Mið-Evrópu og eru því meðal fyrstu farfuglanna sem halda á brott. Líkaminn og lífshættir þeirra eru sérlega vel aðlagaðir að dvöl á flugi. Endurbætur á byggingum og fækkun fljúgandi skordýra ógna þó lífsskilyrðum þeirra. Hér er fjallað um hvers vegna múrsvölungar fara svona snemma og hvernig hægt er að styðja þá við hús og í náttúrulegum garði.
Á hlýjum sumarkvöldum eru hvellir söngir múrsvölunganna einkennandi hljóð í bæjum og borgum. Þeir þjóta í þéttum hópum í kringum þakbrúnir, sveigja sér með snörpum hætti meðfram húsveggjum og fylla götur með sérkennilegu, hvellu „Srii, srii“. Fyrir marga garðeigendur og náttúruunnendur eru þessi hljóð órjúfanlegur hluti af hlýjum júlídögum.
En stundum gerist það næstum á einni nóttu: Fyrir örfáum dögum voru fuglarnir á flugi yfir húsinu, en svo ríkir allt í einu þögn. Í lok júlí eða fyrstu dagana í ágúst virðast þeir horfnir sporlaust, eða réttara sagt úr sjónsviði. Þótt sumarhitinn í Mið-Evrópu sé enn í hámarki eru múrsvölungarnir þegar farnir. Þessi skyndilega brottför getur komið á óvart, en er ekki merki um að eitthvað hafi truflað fuglana. Hún er hluti af sérhæfðri aðlögun þeirra að lífinu.
Múrsvölungar eru í grunninn afrískir fuglar sem nýta Mið-Evrópu aðeins tímabundið sem varpsvæði. Árshringur þeirra er afar þétt skipaður:
Múrsvölungar dvelja því yfirleitt aðeins um þrjá mánuði á ári á þessum slóðum. Á vetrardvalarsvæðum sunnan Sahara dvelja þeir líka oft aðeins í um þrjá til þrjá og hálfan mánuð. Restin af árinu fer í þrekfrekar ferðir, þúsundir kílómetra hvora leið.
Fáir íslenskir fuglar eru jafn sérhæfðir fyrir líf á flugi og Apus apus. Vísindaheitið Apus er dregið af forngrísku orði sem merkir „fótlaus“. Múrsvölungurinn hefur þó fætur, en þeir eru litlir og klærnar vísa fram. Þær henta til að halda sér í hrjúfum, lóðréttum kletta- eða múrflötum. Fuglinn á hins vegar mjög erfitt með að ganga á sléttu undirlagi.
Múrsvölungurinn sinnir nær öllum helstu athöfnum lífsins á flugi:
Hvers vegna leggja múrsvölungar af stað þegar við mennirnir eigum jafnvel eftir að upplifa heitustu daga ársins? Brottförin tengist bæði þróunarbundinni tímasetningu og aðstæðum í náttúrunni:
Fram undan er flugferð sem nemur mörg þúsund kílómetrum yfir Miðjarðarhaf og Sahara til sunnanverðrar Afríku. Með því að leggja snemma af stað geta fuglarnir nýtt hagstæðar flugaðstæður og forðast hættu á fæðuskorti síðar á varptímanum.
Upphaflega nýttu múrsvölungar klettasprungur eða holur í gömlum trjám sem varpstaði. Með tímanum hafa þeir aðlagast mannabyggð og verpa nú einkum í þröngum holrýmum undir þaksteinum, í múropum, þakskeggjum eða gluggahlerakössum.
Múrsvölungar eru tryggir varpstöðum sínum og leita á hverju vori aftur í sömu skoru. Samt aukast þær ógnir sem steðja að þeim:
Sem garð- eða húseigandi geturðu lagt þitt af mörkum til að tryggja búsvæði múrsvölunga og skapa þeim nýja varpmöguleika.
Múrsvölungar veiða á flugi, en skordýrin sem þeir éta verða til á jörðu niðri og á plöntum:
Taflan sýnir hvernig lífsferli Apus apus skiptist yfir árið samkvæmt varp- og fartímabilunum sem lýst er hér að framan.
| Tímabil ársins | Tími | Dæmigerður dvalarstaður | Helstu athafnir |
|---|---|---|---|
| Varptími í Mið-Evrópu | Frá lokum apríl eða maí til loka júlí eða byrjun ágúst (um 3 mánuðir) | Þorp og borgir í Mið-Evrópu, í þak- og veggskorum | Tilhugalíf, val varpstaðar, varp, uppeldi og brottflug unga |
| Haustfar | Frá lokum júlí eða í ágúst | Loft yfir Evrópu, Miðjarðarhafi og Sahara | Þúsundir kílómetra á flugi, fæðuöflun og svefn á flugi |
| Vetrardvöl | Frá hausti fram á síðla vetrar (um 3–3,5 mánuðir) | Afríka sunnan Sahara | Fæðuöflun í hitabeltislofti og líf alfarið á flugi |
| Vorfar | Mars til loka apríl | Farleiðin frá Afríku til Mið-Evrópu | Heimflug til hefðbundinna varpsvæða og koma á varpsvæðið |
Nei. Þótt fluglag og fæðuvenjur líkist tilheyra húsasvölur (Delichon urbicum) og landsvalur (Hirundo rustica) spörfuglaættbálknum (Passeriformes). Múrsvölungur (Apus apus) tilheyrir hins vegar seglufuglaættbálknum (Apodiformes) og er skyldari kolibrífuglum en svalaættum. Ein skýr vísbending um muninn er að svalir yfirgefa hreiður sín oft ekki fyrr en í september eða október, en múrsvölungar eru yfirleitt farnir í byrjun ágúst.
Fullorðinn og heilbrigður múrsvölungur sest aldrei sjálfviljugur á jörðina. Fugl sem liggur þar getur verið særður eða veikburða, eða ungur fugl sem hefur fallið úr hreiðrinu áður en hann var tilbúinn að fljúga. Settu fuglinn varlega í bólstraðan, loftgóðan pappakassa, ekki í búr því það getur skemmt fjaðrirnar, og hafðu samband við sérhæfða móttöku fyrir múrsvölunga eða villta fugla. Kastaðu fuglinum aldrei upp í loftið. Ef hann er særður getur hann fallið stjórnlaust til jarðar.
Nei. Múrsvölungar veiða fæðu sína á flugi og taka ekki fæðu úr fuglahúsum eða fóðurgjöfum. Best er að varðveita varpstaði og efla fjölbreytt búsvæði fyrir skordýr í nágrenninu.
Lykilorð
Öll tegundagögn koma úr vísindalegum heimildum (CC BY 4.0 / CC0). Tilvísun samkvæmt leyfisskilmálum. Heildaryfirlit yfir heimildir →
Last updated: 09.09.2026. Corrections can be reported via the feedback form.