Bjöllur á hásumri: Uppgötvaðu og hlúðu að fimm heillandi tegundum í náttúrugarðinum

Stutt samantekt

• Fjölbreytni á hásumri: Í lok júlí og í ágúst er virkni margra bjöllutegunda í Mið-Evrópu mikil á blómum, við jörðu eða í fúaviði.
• Fimm lykiltegundir: Sjödepla, almenn rósabjalla, gullhlaupbjalla, vængmjúk bjalla (soldátabjalla) og nashyrningsbjalla eru dæmigerðir fulltrúar ólíkra vistfræðilegra hlutverka.
• Ómissandi hlutverk: Þær halda blaðlúsa- og sniglastofnum í skefjum, fræva villtar plöntur og brjóta niður dautt lífrænt efni.
• Raunhæfar aðgerðir: Með fúaviðarhrúgum, varðveislu lauf- og moltuþekju, einföldum sveipjurtum og því að forðast tilbúin efnaúðunarefni má skapa fjölbreytt búsvæði.

Inngangur: Hið duldra tengslanet bjallna í garðinum

Þessi grein fjallar um fimm bjöllutegundir sem finnast í Mið-Evrópu. Hún er því ekki leiðarvísir að bjöllum sem finnast í íslenskum görðum; búsvæði og athuganir sem lýst er hér eiga við um útbreiðslusvæði tegundanna.

Þegar hitabylgja hásumarsins hvílir yfir beðunum víkja mörg dýr sem einkenna vorið smám saman í bakgrunninn. Fyrir fjölmargar bjöllutegundir hefst hins vegar virkasti tími ársins einmitt núna. Með mörg hundruð þúsund tegundum á heimsvísu og mörg þúsund tegundum í Mið-Evrópu eru bjöllur (Coleoptera) einn tegundaauðugasti dýraættbálkur jarðar. Þrátt fyrir mikilvægi þeirra er þeim oft lítill gaumur gefinn í garðinum eða þær umsvifalaust flokkaðar sem skaðvaldar.

Í náttúrugarði gegna bjöllur fjölbreyttum hlutverkum: sumar halda plöntuætum í skefjum, aðrar heimsækja blóm og sumar lifa á dauðu lífrænu efni. Tegundirnar hér á eftir sýna dæmi um slík tengsl, en hlutverk og búsvæði eru mismunandi eftir tegundum.

Hér á eftir kynnistu fimm áberandi tegundum sem hægt er að fylgjast með á hásumri á útbreiðslusvæðum þeirra, og færð hugmyndir að því hvernig megi hlúa að búsvæðum þeirra.

Fimm bjöllutegundir í Mið-Evrópu í nærmynd

1. Sjödepla (Coccinella septempunctata): Sérhæfði blaðlúsabaninn

Sjödeplan er þekkt táknmynd bjallna á svæðinu. Fullvaxin dýr þekkjast á rauðum vængþökum (elytra) með sjö einkennandi svörtum punktum.

• Vistfræðilegt hlutverk: Bæði fullorðnar bjöllur og blágráar, vörtóttar lirfur þeirra nærast einkum á blaðlúsum (Aphidoidea). Ein sjödepla getur étið mörg þúsund blaðlýs á lífsleiðinni.
• Líffræði og hegðun: Á hásumri, þegar blaðlýs fjölga sér á jurtum, verpa kvendýrin gulleitum eggjaklösum sínum á sýkta plöntuhluta. Lirfurnar sem klekjast út eru hreyfanlegar og hefja fljótlega veiðar á bráð sinni.
• Hagnýting í garðinum: Ef þú uppgötvar lirfur sjödepla skaltu sýna þolinmæði. Efnameðhöndlun raskar tengslum rándýra og bráðar; lirfurnar nærast á blaðlúsunum og stofnar þeirra geta minnkað með náttúrulegum hætti.

2. Almenn rósabjalla (Cetonia aurata): Glitrandi fluglistamaður og moltudýr

Með málmgljáandi grænum, gylltum eða koparlitnum skildi minnir almenna rósabjallan á framandi hitabeltisdýr. Hún nær 14 til 20 millimetra líkamslengd.

• Sérstök flugtækni: Ólíkt flestum öðrum bjöllum lyftir rósabjallan ekki hörðum vængþökum sínum hátt upp við flugtak. Hún hefur op á hliðum vængþakanna sem himnuvængirnir þrýstast út um. Hún flýgur því með lokuð hörð vængþök en himnuvængina úti.
• Næring og lirfuþroski: Fullorðin dýr sitja gjarnan á sólríkum blómum í júlí og ágúst, til dæmis rósum, ylliblómum eða sveipjurtum, þar sem þau nærast á frjókornum og blómasafa. Lirfurnar, stórar og hvítleitar skarabíulirfur, lifa á rotnandi lífrænu efni í fúnum viði, berkifleifum og vel þroskaðri garðmoltu. Ólíkt lirfum maíbjallna skaða þær ekki heilbrigðar plönturætur heldur vinna úr dauðum plöntuleifum.

3. Gullhlaupbjalla (Carabus auratus): Næturveiðari við jörðu

Gullhlaupbjallan er stórbjalla sem lifir á yfirborði jarðvegs. Vængþökin hafa grængylltan málmgljáa og fætur og fálmarar eru áberandi rauðleitir.

• Veiðihegðun: Tegundin er að mestu ófleyg þar sem afturvængir hennar eru vanþroskaðir. Á móti eru gullhlaupbjöllur fótfráir hlauparar. Þær sjást stundum á heitum dögum en veiða einkum í ljósaskiptunum og á nóttunni.
• Bráðaval: Á matseðlinum eru sniglar, einkum skellausir sniglar, fiðrildalirfur, aðrar bjöllulirfur og ýmis smádýr sem lifa við jörðina. Þær grípa bráð sína með öflugum kjálkum (mandiblunum) og hefja meltingu utan líkamans með því að spýta meltingarvökva yfir hana áður en hún er étin.
• Kröfur til búsvæðis: Gullhlaupbjallan þarf þétta jarðvegsþekju, liggjandi fúavið, steinahrúgur eða þykk lauflög þar sem hún getur leitað skjóls yfir daginn fyrir hita og afræningjum.

4. Vængmjúk bjalla (Rhagonycha fulva): Tvöfalt hlutverk sem rándýr og frævari

Á sólríkum engjum og meðfram vegköntum vekur grannvaxin, rauðgul bjalla með dökkum enda á vængþökunum athygli frá lokum júní fram í ágúst: hin vængmjúka bjalla, stundum kölluð „soldátabjalla“.

• Mjúk vængþök: Nafnið vísar til þess að vængþökin eru ekki eins mikið hert og hjá flestum öðrum bjöllum, heldur sveigjanlegri og mýkri.
• Vistfræðilegt gagn: Tegundin er stundum talin skaðvaldur þar sem margar bjöllur geta setið samtímis á sveipblómum. Hún gegnir þó tvíþættu hlutverki: veiðir blaðlýs, þrípsa og önnur smáskordýr á blómskipunum en neytir jafnframt frjókorna og blómasafa. Með því að flakka milli blóma getur hún stuðlað að frævun. Jarðvegslirfur hennar lifa einnig rándýralífi og éta sniglaegg og aðrar skordýralirfur.

5. Nashyrningsbjalla (Oryctes nasicornis): Hinn stórbrotni fúaviðarsérfræðingur

Nashyrningsbjallan tilheyrir skarabíubjallnaætt (Scarabaeidae) og er, allt að fjögurra sentímetra löng, ein af stærstu skordýrategundum Mið-Evrópu. Karldýrin bera einkennandi aftursveigt horn á höfuðskildinum.

• Þroskaferill: Lífsferill nashyrningsbjöllunnar einkennist af miklum mun á lengd lífsstiga. Fullorðna bjallan lifir aðeins í örfáar vikur á hásumri, neytir vart fastrar fæðu og helgar sig nær eingöngu æxlun. Lirfurnar þurfa þrjú til fimm ár til fulls þroska.
• Breytingar á búsvæðum: Lirfurnar þroskuðust upphaflega í fúnum viði í gömlum eikar- eða beykiskógum. Þar sem slíkt fúaviðarumhverfi er sjaldgæft í nútímaumhverfi hefur nashyrningsbjallan einnig nýtt manngerð búsvæði. Hún finnst meðal annars í volgum moltuhaugum, saghrúgum og berkifleifum í náttúrulegum görðum.

Helstu vistfræðilegu hlutverk í náttúrugarðinum

Bjöllur eru ekki einangraður dýrahópur heldur tengjast plöntum og öðrum dýrategundum með margvíslegum hætti. Þrjú mikilvæg áhrifasvið þeirra í garðvistkerfum eru:

1. Líffræðileg meindýrastjórnun: Rándýr á borð við maríubjöllulirfur éta sjúgandi skordýr, á meðan sumar hlaupbjöllur veiða snigla sem éta gróður. Þessi náttúrulegu tengsl eru ein ástæða þess að forðast er að nota eiturefni eða úðabrúsa í náttúrugarði.
2. Frævunarstarf: Margar villtar jurtir, sérstaklega sveipjurtir (Apiaceae) á borð við villta gulrót (Daucus carota) eða skógarkerfil, bera blómasafa. Bjöllur með breitt fæðuval, til dæmis vængmjúkar bjöllur og rósabjöllur, heimsækja blóm og geta stuðlað að frævun samhliða býflugum og fiðrildum.
3. Niðurbrot lífræns efnis og hringrás næringarefna: Fúaviðartegundir nýta meðal annars við sem inniheldur lignín og sellulósa. Þegar bjöllur og aðrar lífverur vinna úr fúaviði verður efnið aðgengilegra sveppum og örverum og næringarefni skila sér aftur í jarðveginn.

Samanburður á kynntum bjöllutegundum

Leiðbeiningar: Hvernig skapa má búsvæði fyrir bjöllur

Til þess að þessar og margar aðrar tegundir geti þrifist í garði þarf ekki að ráðast í stórfelldar breytingar. Litlir, fjölbreyttir blettir geta skapað búsvæði og skjól:

1. Koma fyrir fúaviði

• Skildu eftir trjástubba, dauðar greinar eða gildar trjástofnsbúta á bæði sólríkum og skuggsælum stöðum í garðinum.
• Hlaðaðu limgerði úr greinaafklippum eða búðu til lausar hrúgur úr fúaviði. Liggjandi trjábolir veita hlaupbjöllum raka og skjól, á meðan gildari, fúnir bolir nýtast viðarætum og lirfum.

2. Vernda moltuhauginn sem uppeldisstað

• Opinn moltuhaugur sem er í beinu sambandi við jarðveginn getur nýst nashyrnings- og rósabjöllum sem varpstaður.
• Forðastu eins og kostur er að umturna moltuhaugum síðsumars, þegar lirfur geta verið að þroskast þar.
• Ef þú rekst á stórar, c-laga lirfur við umhirðu moltunnar skaltu koma þeim varlega aftur fyrir í neðri, röku niðurbrotsefnunum.

3. Bjóða upp á fjölbreytt blóm fyrir frævara

• Sáðu sveipjurtum á borð við villta gulrót (Daucus carota), pastinaka (Pastinaca sativa) eða hvönn (Angelica).
• Veldu einföld blóm fremur en fyllt ræktunarafbrigði, þar sem fræflar hinna síðarnefndu hafa umbreyst í krónublöð og þau geta því boðið frævurunum minna af fæðu og fótfestu.

4. Hlífa jarðvegsgerðinni

• Forðastu að hreinsa beð algjörlega á haustin. Lag af fallnu laufi eða grófu þekjuefni heldur jarðveginum rökum og veitir dýrum skjól.
• Forðastu sniglaeitrun og skordýraeitur. Breiðvirk eiturefni geta drepið bæði bráð og rándýr og raskað náttúrulegum tengslum þeirra.

Takmarkanir og algengar spurningar (FAQ)

Eta lirfur rósabjöllunnar rætur plantnanna minna í pottum eða beðum?

Lirfur rósabjöllunnar nærast á dauðu lífrænu efni (detritus), ekki heilbrigðum plönturótum. Ólíkt lirfum maíbjallna hafa þær stutta fætur og hreyfa sig dæmigerðilega á bakinu á sléttu yfirborði. Lirfur maíbjallna hreyfa sig hins vegar á hliðinni og hafa öfluga fætur; þær naga lifandi rætur. Lirfur sem finnast í moltuhaugum eru því yfirleitt skaðlausar og geta verið gagnlegar.

Valda vængmjúkar bjöllur skemmdum á skrautjurtum?

Yfirleitt ekki. Jafnvel þótt þær sitji í hópum á blómskipunum á mökunartíma valda þær ekki yfirleitt skemmdum á plöntunni. Þær nærast á frjódufti og veiða önnur smáskordýr sem dvelja á blóminu.

Hvers vegna sé ég sjaldan gullhlaupbjöllur þrátt fyrir náttúruvæn beð?

Gullhlaupbjöllur eru virkar í rökkri og á nóttunni og fela sig á daginn í þröngum glufum undir steinum, trjábútum eða berki. Með því að lýsa á beðin með daufu vasaljósi eftir myrkur geturðu áttað þig á hvort þær séu á ferli.

Er algengt að finna allar fimm tegundirnar í görðum?

Sjödepla og vængmjúk bjalla eru útbreiddar og algengar í Mið-Evrópu. Stórbjöllur og nashyrningsbjöllur eru háðar sérhæfðum örbúsvæðum, og útbreiðsla þeirra er mismunandi eftir svæðum. Þær þurfa einnig fjölbreytt náttúruleg búsvæði utan marka einstakra garða.

Heimildir og ítarefni

• Gagnasöfn um líffræðilegan fjölbreytileika og vistfræðileg tengsl hjá Naturkompass – Gartenexpedition. Þar er vísað til gagnasafna frá GBIF og Global Biotic Interactions (GloBI) undir CC BY 4.0 / CC0.
• Myndband á YouTube: „Þessar fimm bjöllur geturðu séð alls staðar núna“ (Diese fünf Käfer kannst du jetzt überall entdecken), Gartenexpedition.