Tuinieren en amfibieënbescherming: gevaren in mei vermijden

Mei is in de tuin een periode van snelle groei en hoge activiteit. Terwijl de eerste bloemen van de dotterbloem (Caltha palustris var. palustris) aan de vijverrand alweer uitgebloeid raken, keren veel amfibieën vanuit hun voortplantingswateren terug naar hun landbiotoop. Voor tuinbezitters schept dit een bijzondere verantwoordelijkheid: tal van de gebruikelijke onderhoudswerkzaamheden zijn in het voorjaar een groot gevaar voor de plaatselijke herpetofauna (het geheel aan amfibieën en reptielen in een regio).

Het belangrijkste in het kort

• Maaistrategie aanpassen: Hoog ingestelde messen en van binnen naar buiten maaien redden de gewone pad (Bufo bufo (Linnaeus, 1758)) en de bruine kikker (Rana temporaria).
• Geen grondbewerking in de diepte: Spitten in mei vernietigt de dagrustplaatsen van kleine watersalamanders (Lissotriton vulgaris) en beschadigt het bodemleven.
• Techniekcheck: Bladzuigers en robotmaaiers hebben in een natuurvriendelijke tuin een dodelijk effect op kleine dieren en moeten kritisch bekeken worden.

Het onzichtbare gevaar in het hoge gras

In mei zoeken veel amfibieën beschutting in vochtige, schaduwrijke tuinhoeken. Terwijl de paardenbloem (Taraxacum) en pinksterbloem (Cardamine pratensis) in de bloemenweide bloeien, gebruiken dieren zoals de boomkikker (Hyla arborea) deze vegetatie als dekking. Het grootste gevaar schuilt hier in maaimachines.

Bijzonder problematisch zijn robotmaaiers. Omdat veel amfibieën, en met name de gewone pad (Bufo bufo (Linnaeus, 1758)), ’s nachts actief zijn, botsen ze geregeld met de autonome apparaten. Anders dan zoogdieren hebben amfibieën geen vluchtreactie die hen voor naderende machines redt; ze blijven bij gevaar vaak roerloos op de bodem zitten (schrikverstijving), wat onder de scherpe messen dodelijk afloopt. Ook bosmaaiers en trimmers zijn riskant, omdat ze vaak in onoverzichtelijke randzones worden gebruikt die juist als favoriete dagrustplaats dienen.

Bodemverzorging zonder onbedoelde schade

Een gezonde bodem is de basis voor biodiversiteit. In mei zit de bodem vol leven. Wanneer je perken klaarmaakt, laat het klassieke spitten dan achterwege. Veel amfibieën zoals de kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris) graven zich overdag in losse aarde of onder mulchlagen in om uitdroging te voorkomen. Hun huid is sterk doorlaatbaar, waardoor ze op constante vochtigheid zijn aangewezen.

In plaats van de grond te keren – wat de natuurlijke gelaagdheid en de daarin levende organismen vernietigt – is oppervlakkig losmaken met een pendelschoffel of rechtstreeks mulchen (afdekken met organisch materiaal) aan te raden. Als je compost uitstrooit, werk dan voorzichtig. Composthopen zijn geliefde winterverblijven en broedplaatsen. Wanneer je ze in mei omzet, kunnen er nog laat ontwaakte dieren of afgezette eieren van de ringslang (Natrix natrix), die vaak in de buurt van amfibiepopulaties leeft, in de hoop zitten.

Strategieën voor veilig tuinonderhoud

Om de tuin in mei te onderhouden zonder de amfibieënpopulaties in gevaar te brengen, hebben de volgende methoden zich in de praktijk bewezen:

1. Fasengewijs maaien: Maaien nooit de hele oppervlakte in één keer. Laat deelzones als ‘oudgras-eilandjes’ staan. Dat biedt vluchtplaatsen voor dieren die door de onrust worden opgeschrikt.
2. Van binnen naar buiten maaien: Begin in het midden van het gazon en werk naar de randen toe. Amfibieën krijgen zo de kans om in aangrenzende heggen of vasteplantenborders te vluchten.
3. Handmatige methoden verkiezen: Gebruik voor kleinere oppervlakten de zeis of een handgrasmaaier. Deze werktuigen zijn langzamer en geven je de tijd om op bodemdieren te reageren.
4. Blad als hulpbron zien: Verwijder oud strooisel van vorig jaar niet met een bladzuiger. Het werkt als vochtbuffer. Moet je een terreindeel opschonen, gebruik dan een hark of een bezem van twijgen. Dat spaart niet alleen amfibieën, maar ook de voor het ecosysteem belangrijke insectenlarven.

Inrichting als preventie

Een natuurvriendelijk ingerichte tuin verkleint de onderhoudsinspanning en daarmee vanzelf het risico voor amfibieën. In plaats van kort gemaaid gazon, dat voor amfibieën een ecologische woestijn is, stimuleren inheemse plantengemeenschappen de vestiging van natuurlijke vijanden van plaagsoorten. Een vijver met ondiepe oeverzones, beplant met de dotterbloem (Caltha palustris var. palustris), biedt optimale omstandigheden voor de voortplanting. Worden deze leefgebieden via doodhout- en steenhopen met elkaar verbonden, dan hoeven de dieren minder vaak lange, gevaarlijke afstanden over open terrein af te leggen. Zo verandert de tuin in een veilige schuilplaats, waarin tuinieren en soortenbescherming geen tegenstelling hoeven te zijn.

Veelgestelde vragen

Wanneer is de beste tijd om te maaien om amfibieën te sparen?

Maai bij voorkeur op zonnige namiddagen bij droog weer. Amfibieën zoals de gewone pad zijn dan minder actief en trekken zich terug in vochtige schuilplaatsen.

Waarom zijn robotmaaiers zo gevaarlijk voor amfibieën?

Robotmaaiers werken vaak ’s nachts en herkennen kleine obstakels zoals kikkers niet. De dieren vluchten niet, maar blijven roerloos zitten en worden overreden.

Hoe hoog moet het gras staan voor amfibieënbescherming?

Stel de maaihoogte in op ten minste 10 centimeter. Zo glijden de messen over veel op de bodem zittende amfibieën en insecten heen.

Mag ik een gewone pad in de tuin verplaatsen?

Nee, het is wettelijk verboden beschermde diersoorten te vangen en te verplaatsen. Verbeter in plaats daarvan de leefomgeving zodat het dier vanzelf veilige plekken vindt.

Hoofdartikel: Voorjaarsdynamiek in de natuurtuin: amfibieën en voorjaarsbloeiers stimuleren