Amfibieënbescherming in de tuin: de gewone pad en andere soorten effectief beschermen

Het belangrijkste in het kort

• Seizoensgebonden trekfasen: In juni verlaten jonge dieren na de metamorfose (de verandering van larve naar landdier) het water; bescherm deze migratieroutes.
• Gevaar door putten: Verticale barrières en afvoerputten zijn dodelijke vallen die onschadelijk moeten worden gemaakt met beschermroosters of uitklimhulp.
• Structuurrijkdom: Creëer schuilplaatsen in de tuin door middel van een houtbult, stapelmuurtjes en visvrije vijvers voor de gewone pad (Bufo bufo).
• Geen chemische middelen: Omdat amfibieën ademen en stoffen opnemen via een semipermeabele huid, moeten pesticiden en kunstmest absoluut worden vermeden.

Amfibieën behoren tot de meest bedreigde diergroepen ter wereld. In Centraal-Europa staat ongeveer de helft van de inheemse soorten op de Rode Lijst. Als ectotherme organismen (koudbloedige dieren waarvan de lichaamstemperatuur afhangt van de omgeving) zijn ze afhankelijk van specifieke microklimaten. In juni vindt er een cruciaal proces plaats in de tuin: de jonge dieren die in het voorjaar als eitjes zijn afgezet, hebben hun ontwikkeling in het water voltooid. Deze zogenaamde 'metamorfelingen' verlaten nu massaal het water, wat vaak wordt aangeduid als 'kikkerregen'.

De tuin speelt een centrale rol als stapsteenbiotoop (een klein leefgebied dat de verbinding vormt tussen grotere natuurgebieden). Waar grote zoogdieren zoals de eland (Alces alces) enorme gebieden en brede ecologische verbindingszones nodig hebben voor hun trektochten, hangt het voor de gewone pad (Bufo bufo) of de kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris) vaak af van enkele meters of ze overleven. Een natuurlijke tuin biedt niet alleen leefruimte, maar dient ook als veilige doorgang in een steeds meer gefragmenteerd landschap.

De biologie van de trek in juni

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is de amfibieëntrek niet beperkt tot het voorjaar. Er worden drie hoofdfasen onderscheiden:

1. Voorjaarstrek: Volwassen dieren trekken van hun winterverblijf naar het voortplantingswater.
2. Zomertrek (juni/juli): Jonge dieren verlaten het water om landhabitats te koloniseren.
3. Herfsttrek: Terugtrekking van alle individuen naar vorstvrije winterverblijven.

Vooral de jonge dieren in juni lopen gevaar. Ze zijn minuscuul, vaak nauwelijks een centimeter groot, en beschikken nog niet over sterke beschermingsmechanismen tegen uitdroging of natuurlijke vijanden. Ze hebben vochtige bodemstructuren en dichte vegetatie nodig om de dag te overleven. Hier kan ondersteuning worden geboden door gerichte beplanting. De grote watereppe (Berula erecta) is uitermate geschikt voor de vochtige oever van de vijver, omdat deze beschutting biedt en het microklimaat aan de waterkant stabiliseert. In drogere randgebieden bevorderen schermbloemigen zoals anijs (Pimpinella anisum) een rijke insectenfauna, die dient als voedselbron voor de opgroeiende amfibieën.

Dodelijke valstrikken: putten en stoepranden

In bebouwde gebieden stuiten amfibieën op onoverkomelijke obstakels. Een standaard stoeprand werkt voor een gewone pad als een onpasseerbare muur. De dieren trekken langs de stoeprand op zoek naar een opening en vallen daarbij onvermijdelijk in straatputten. Eenmaal gevangen in de schacht, verhongeren ze of verdrinken ze tijdens hevige regenval.

Naast het risico om direct te worden overreden op wegen, vormt de luchtdruk van voorbijrijdende auto's een gevaar. Bij snelheden boven de 30 km/u creëren voertuigen een onderdruk die de gevoelige inwendige organen van amfibieën kan beschadigen, zelfs als het dier niet direct door de banden wordt geraakt. Let daarom vooral op vochtige junidagen op een lagere snelheid in woonwijken.

Vergelijking van inheemse amfibieënsoorten in de tuin

Praktische handleiding: zo maak je de tuin amfibievriendelijk

Om de biodiversiteit in de directe omgeving actief te bevorderen, moeten structurele vallen worden geëlimineerd en leefgebieden met elkaar worden verbonden. Volg deze stappen voor een veilige amfibietuin:

1. Kelderschachten en putten beveiligen: Controleer regelmatig alle lichtschachten. Installeer fijnmazige roosters (maaswijdte onder 5 mm) of plaats uitklimhulpen. Een uitklimhulp kan een ruwe plank zijn die onder een hoek van maximaal 45 graden uit de schacht leidt.
2. Stoepranden aanpassen: Als er op eigen terrein hoge randen aanwezig zijn, schuin deze dan op plekken af of leg er platte stenen voor om de dieren de oversteek mogelijk te maken.
3. Visvrije zones in de vijver: Vissen zijn de grootste vijanden van amfibielarven. Als er een vijver aanwezig is, vermijd dan visbezetting of creëer ondiepe, dicht begroeide zones met planten zoals de grote watereppe (Berula erecta), waar vissen niet bij kunnen komen.
4. Winterverblijven aanleggen: Stapel dood hout en stenen in een schaduwrijke hoek van de tuin. Zorg ervoor dat deze hopen niet vóór het voorjaar worden verplaatst om de winterslaap niet te verstoren.
5. Maaien met beleid: Gebruik geen robotmaaier in de schemering of 's nachts. Maai gazons pas als de ochtenddauw is opgedroogd en de amfibieën zich hebben teruggetrokken in koelere schuilplaatsen. Houd de maaihoogte op minimaal 10 cm.
6. Geen kunstmest: Stikstofhoudende meststoffen kunnen de gevoelige huid van amfibieën aantasten. Gebruik in plaats daarvan met mate organische compost.

Ecologische samenhang begrijpen

Waarom is de gewone pad (Bufo bufo) zo belangrijk voor de tuin? Amfibieën zijn zeer efficiënte jagers op ongewervelden. Een volwassen pad eet per seizoen een aanzienlijke hoeveelheid naaktslakken en andere ongewervelde dieren die anders de tuinplanten zouden kunnen beschadigen. Ze nemen een sleutelpositie in het voedselweb in: ze reguleren insectenpopulaties en dienen tegelijkertijd als prooi voor vogels en ringslangen (Natrix natrix).

Een steriel gazon biedt deze dieren geen overlevingskans. Invasieve neofyten (uitheemse planten die zich sterk uitbreiden) zoals de Japanse duizendknoop (Reynoutria japonica) verdringen bovendien de inheemse flora en bieden geen basis voor de gespecialiseerde insecten die als voedsel dienen voor amfibieën. Kies daarom consequent voor inheemse wilde planten. Hoewel anijs (Pimpinella anisum) oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied komt, is het ecologisch waardevol in tuinen en integreert het goed in een natuurlijk beplantingsconcept zonder invasief te zijn.

Door de migratieroutes in de tuin veilig te stellen en pesticiden consequent te bannen, wordt er actief aan bijgedragen dat de volgende generatie amfibieën de maand juni overleeft en het volgende jaar als nuttige helpers terugkeert in de tuin.

Veelgestelde vragen

Wanneer trekken jonge padden in de zomer?

De hoofdtrek van de jonge dieren (metamorfelingen) vindt meestal plaats in juni en juli, bij voorkeur tijdens warme, regenachtige nachten.

Waarom zijn putten gevaarlijk voor amfibieën?

Amfibieën vallen door de roosters in de schachten. Vanwege de gladde, verticale wanden kunnen ze niet op eigen kracht ontsnappen en verhongeren ze.

Welke planten helpen amfibieën in de vijver?

Inheemse waterplanten zoals de grote watereppe (Berula erecta) bieden larven en jonge dieren bescherming tegen natuurlijke vijanden en stabiliseren het microklimaat.

Is slakkenkorrel schadelijk voor padden?

Ja. Werkzame stoffen zoals metaldehyde zijn zeer giftig voor amfibieën, omdat ze via de huid worden opgenomen en de slijmvliezen vernietigen.

Verder lezen

• Amfibieën beschermen bij de koekoek: Voorkom dat dieren in de kelderkoekoek vallen
• De gewone pad in de tuin: biologische plaagbestrijding
• Een winterverblijf voor amfibieën bouwen: vorstvrije hulp
• Tuinvijver optimaliseren voor amfibieën: focus op de oeverzone
• Vuursalamander in de tuin: bescherming voor de zwart-gele exoot