Gewone paddenlarven: Chemische afweer tegen vissen in mei

In mei bruist het in onze tuinvijvers van de activiteit. Terwijl veel amfibieën hun paaitijd al achter de rug hebben, verschijnen nu de larven van de gewone pad (Bufo bufo) in dichte, zwarte zwermen. Misschien heb je je al afgevraagd waarom je vissen deze ogenschijnlijk makkelijke prooi links laten liggen, terwijl de larven van de bruine kikker (Rana temporaria) vaak snel worden opgeruimd. Het geheim schuilt in een hoogontwikkelde chemische verdedigingsstrategie die de gewone pad tot een unieke bewoner van je visvijver maakt.

Het belangrijkste in het kort

• Gewone paddenlarven produceren bufadiënoliden (hartactieve steroïden) die hen voor de meeste vissen oneetbaar en giftig maken.
• Anders dan kikkers kunnen gewone padden dankzij deze afweer succesvol samenleven in vijvers met visbestand.
• De diepzwarte dikkopjes vormen scholen om door optische aanwezigheid en geconcentreerde gifstoffen roofdieren af te schrikken.

De biochemie van de onverteerbaarheid

De larven van de gewone pad zijn vanaf hun geboorte uitgerust met een arsenaal aan afweerstoffen. Al in het eistadium zijn bufadiënoliden (chemische verbindingen ter afweer van vijanden) aanwezig, die door de moederpad op de eieren zijn overgedragen. Zodra de dikkopjes uit het ei komen, activeren ze hun eigen gifklieren in de huid.

Deze toxines werken in op het hart- en vaatstelsel van mogelijke roofdieren. Wanneer een vis, zoals de inheemse winde (Leuciscus idus) of de driedoornige stekelbaars (Gasterosteus aculeatus), een dikkopje probeert op te eten, veroorzaken de werkstoffen een onmiddellijke prikkeling van de slijmvliezen en een extreem bittere smaak. Uit actuele waarnemingen bij bestuiving en vraat blijkt dat vissen razendsnel leren: een eenmalige aanraking volstaat meestal om de zwarte larven voortaan te mijden. Dit verklaart waarom je in je vijver vaak kunt zien hoe vissen dwars door paddenzwermen zwemmen zonder toe te happen.

Ecologisch voordeel in de visvijver

Bij een natuurlijke tuinplanning staan we vaak voor het conflict tussen vissen houden en amfibieën beschermen. De meeste amfibieën, zoals de kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris) of de boomkikker (Hyla arborea), maken in vijvers met veel vis nauwelijks kans, omdat hun eieren en larven als voedsel dienen. De gewone pad neemt hier een bijzondere positie in.

Het vermogen om in wateren met vis te overleven maakt de gewone pad tot een belangrijke stabilisator in het tuinecosysteem. Omdat de larven algen en afgestorven plantenmateriaal eten, leveren ze in mei een wezenlijke bijdrage aan de waterzuivering.

Het belang van schoolvorming

Een ander fascinerend verschijnsel in mei is het sociale gedrag van de dikkopjes. Terwijl andere amfibieënlarven proberen zich in de modder of tussen waterplanten te verstoppen, zwemmen gewone paddenlarven vaak in open water. Deze schoolvorming dient niet alleen de veiligheid door aantallen, maar versterkt ook het chemische signaal. Waarnemingen tonen aan dat de larven bij gevaar schrikstoffen afgeven die andere groepsleden waarschuwen. Dit samenspel van optische waarschuwingskleur (aposematisme) en chemische afweer verzekert het overleven tot aan de metamorfose (overgang van waterdier naar landdier) in juni of juli.

Praktische tips voor je paddenvijver in mei

Opdat de gewone pad (Bufo bufo) zich in jouw tuin blijvend thuis voelt en de larven succesvol opgroeien, kun je in mei de volgende maatregelen nemen:

1. Geen circulatiepompen gebruiken: In de gevoelige fase van de larvenontwikkeling kun je sterke waterbewegingen en filtersystemen beter beperken. De kleine dikkopjes verbruiken anders te veel energie om tegen de stroming in te zwemmen.
2. Natuurlijke oeverbeplanting: Plant inheemse soorten zoals drijvend fonteinkruid (Potamogeton natans) of lidsteng (Hippuris vulgaris). Deze bieden de larven rustzones en voedsel in de vorm van aangroeialgen.
3. Geen chemische middelen: Gebruik nooit algenbestrijders of synthetische mest in de buurt van water. De huid van amfibieënlarven is zeer permeabel (doorlaatbaar), wat betekent dat schadelijke stoffen rechtstreeks in het organisme doordringen en de ontwikkeling verstoren.
4. Ondiepe zones behouden: Gewone paddenlarven geven de voorkeur aan ondiepe, zonnige oevergedeelten om hun stofwisseling te verwarmen. Let erop dat deze zones niet te sterk dichtslibben door vallend blad, maar egaliseer nooit molshopen in de onmiddellijke nabijheid van het water, want die kunnen als schuilplaats voor de adulte (volwassen) dieren dienen.
5. Visbestand beheersen: Ook al zijn de larven beschermd, een overbezetting met vissen betekent stress voor het water. Een matige bezetting met inheemse soorten is voor de gewone pad geen probleem.

Door de natuurlijke afweermechanismen van de gewone pad te begrijpen en te respecteren, bevorder je een stabiele biodiversiteit in jouw tuin. De gewone pad beloont je door na zijn gedaanteverwisseling tot landdier als ijverige nachtjager slakken en insecten in jouw borders te reguleren.

Veelgestelde vragen

Eten vissen werkelijk nooit gewone paddenlarven?

Meestal slechts één keer. De extreem bittere smaak en de giftige stoffen (bufadiënoliden) leiden tot een onmiddellijk leereffect, waardoor vissen ze voortaan mijden.

Zijn de dikkopjes gevaarlijk voor mensen?

Nee, bij normaal contact in de vijver is er geen gevaar. Je moet ze echter niet in je mond stoppen en na tuinwerkzaamheden de handen wassen.

Waarom zijn gewone paddenlarven altijd zo donker gekleurd?

De zwarte kleur dient als waarschuwingssignaal aan roofdieren (aposematisme) en helpt de larven om in ondiep water sneller zonnewarmte op te nemen.

Kan ik gewone paddenkikkerdril uit een bosven redden en in mijn vijver uitzetten?

Nee, dat is in Nederland verboden volgens de Wet natuurbescherming. Amfibieën en hun eieren zijn beschermd en mogen niet worden gevangen of verplaatst.

Hoofdartikel: Gewone pad (Bufo bufo) in mei: bescherming en vijverzorging